Seyirciler önünde oyuncuların temsil etmesi maksadıyla yazılmış veya tasarlanmış eserlere, tiyatro yahut seyirlik (dramatik) eser, denir.

Tiyatro terimi Grekçe (theatron)’den çıkmıştır. Önceleri “temsil verilen yer” anlamına gelirken zamanla “temsil edilen eser” manasında da kullanılmıştır. Türkçe’de “dramatik eser” karşılığı olarak temaşa eseri, tiyatro eseri, seyirlik eser terimleri kullanılmaktadır.

Bugün tiyatro denince, temsil verilen bina, temsili veren topluluk ve temsil edilen oyun aynı zamanda akla gelir.

Seyirlik oyunun bütün öteki türlerden ayrılan yanı, bir kalabalık önünde ve hareket halinde gösterilmesidir. Yani bütün türler okumak veya dinlemek için olduğu halde tiyatro seyredilmek içindir.

 

 

 

1922-1970 Adapazarı'nda Tiyatro

1922’de, Darülbedayi ( İstanbul Şehir Tiyatrosu) Grubu’ndan bazı oyuncular iki ayrı grup, iki ayrı sahne halinde İstanbul’da oyunlar oynuyorlardı. Aynı dönem içinde Darülbedayi’de kalanların Adapazarı’na kadar bir seyahate çıkıp yol üzerinde bulunan şehirlerde halka yönelik temsiller vermeleri kararlaştırıldı. Adapazarı’na oyun oynamak üzere gelecek ekibin içinde Türk Tiyatrosu’nun duayenleri Vasfi Rıza (ZOBU), Hazım (KÖRMÜKÇÜ) ve Şadi Nurettin Şefkati’nin yer alması da kararlaştırıldı. Grup, Darülbedayi İdare Meclisi azasından Ahmet Nurettin Bey’in başkanlığında Ermeni tiyatro oyuncuları Zabel (Şehper), Anayis, Sara Mannik ve Roza Hanımlar ile birlikte Şadi Nurettin Şefkati, Rıza Fazıl, Mehmet Kemal, Hüseyin Kemal, Vasfi Rıza, Hazım Körmükçü ve Yaşar Bey Adapazarı’na geldi. Grup, oyun için geldikleri Adapazarı’nda o yıl Kömürpazarı’nda bulunan “Havuzlu Kahve” de Aka GÜNDÜZ’ün “Muhterem Katil” oyununu oynadı.

Akşam saatlerine doğru oynanan bu oyunun ilgi görmesinin ardından aynı oyun bu kez “Ankara Kıraathanesi”nde ikinci kez sahnelendi. Adapazarı’ndan sonra İzmit’te de oynanan oyunu takiben aynı yılsonunda Darülbedayi’den ayrılan Şadi Bey, Adapazarı’na geldi. “Milli Sahne” adı ile grup oluşturuldu. Bu grup Adapazarı’nda ve İzmit’te birer kez sahneye çıktı. Bütün bu oluşumlardan sonra 1924’te “Komik Mümin Kumpanyası” ve “Şişman Muammer Sahne Sanatkarları” , ardından da 1925’te “Sadık Darülbedayi Sanatkaran Grubu” adı ile kurulan ve Darülbedayi’den çeşitli nedenlerle ayrılanların kurduğu grup başta Ertuğrul MUHSİN olmak üzere Behzat, Hazım KÖRMÜKÇÜ ve Mehmet Kemal ile birlikte Adapazarı’na geldi. Adapazarı’nın Cumhuriyet öncesi ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında tiyatro sanatı adına faaliyetler, 1922’den 1925’e kadar İstanbul Darülbedayi destekli ilk tiyatro gösterileri ile tamamlandı.

Ardından 1932’de tüm yurtta kurulan Halkevleri ile birlikte oluşturulan ve amacı; Türk gençliğinin fikir ve beden faaliyetlerine kaynak olmak üzere açılan halkevlerinin faaliyet gösterdiği dokuz şubesi arasında ‘temsil şubesi’ önemle üzerinde durulan şube olmuştur. Halkevi Temsi Şubeleri, memlekette tiyatro zevkini yaymak, halkın fikir ve zevk seviyesini yükseltmek, bir yandan tiyatroyu sevdirmek diğer yandan tiyatro sanatına oyuncu yetiştirmek üzere çalışmalar yapmıştır.

Sakarya’nın tiyatro tarihi, 1930’lu yılların ilk dönem dilimi 1932’de önce Halkevi’nin kuruluşu ardından, 1933’te Halkevi Tiyatro Kolu’ nun kurulması ile başlar. Bu yılda başlayan tiyatro çalışmaları tamamen kurs ve hazırlık döneminin kısa soluklu oluşumunu içerir.

Adapazarı’nda tiyatro, Kaymakam Bekir Suphi Aktan’ın görev yaptığı 1944-1946 yılları arasında halka sevdirilmiş ve söz konusu yıllar yeni oyunlar için halktan gelen yoğun istek nedeniyle tiyatro çalışmalarına hız verilen dönem olmuştur.

3 Mayıs 1958 günü, Şemsiyeli Park’ın bulunduğu yerde kurulu halkevi ile birlikte kullanılan Öğretmenler Lokali Salonu’nda sergilenen Cevat Fehmi BAŞKUT’ un “Küçük Şehir” oyunu Sakarya Tiyatro Tarihi’nin ciddi anlamdaki ilk sınavı olur. Oyunda başta Necati MERT olmak üzere Metin ÇELİKBİLEK, Sedat HENDEKLİ ,Cevat AKOVA, emekli edebiyat öğretmeni Hasan BALCIOĞLU’ nun oğlu Altan BALCIOĞLU, kız kardeşi Gönül BALCIOĞLU, Fehmi KÖSE ve diğer arkadaşları oynamıştır. Oyunu kadrosu 23 kişidir ve rollerin tamamı sahibini bulmuştur.

Okul tiyatrolarının altın yılları olarak bilinen ve halkevi bünyesi içinde 1960’ta tekrar başlatılan çalışmalar öncelikle edebiyat öğretmeni Hasan BALCIOĞLU’ nun nezaretinde yapılmıştır. Tiyatro okullar seviyesine indirgenmiş ve bu sanatın öğrencilere sevdirilmesi için değerli çalışmalar yürütülmüştür.

Hasan Balcıoğlu yönetimindeki çalışmaların ilk yapıldığı okullar; Adapazarı (Atatürk) Ortaokulu, Adapazarı (Atatürk) Lisesi ve Erkek Sanat Enstitüsü olarak sayılabilir. Adapazarı Lisesi’nde sergilenen ilk oyun, Direktör Ali Bey’in “Ayyar Hamza” sıdır (1963). Oyun Melek Sineması’nda sergilenmiş ve büyük beğeni toplamıştır.

Melek Sineması’nda sergilenen bir başka oyun, Cevat Fehmi Başkut’un “Göç” eseri olup matine-suare şeklinde üç kez oynanır. Oynayan oyuncular arasında televizyon ekranının başarılı yapımlarından “Bizimkiler” dizisi oyuncusu Salih KALYON ( Adapazarlı olmayan ancak 16 yıl yaşadığı bu şehirde gerçek bir Sakaryalı gibi hisseden) ‘da bulunmaktadır.

1971-1980 Adapazarı'nda Tiyatro

*ALPARSLAN ODA TİYATROSU

Resul Aslan, Emekli Albay Kemal Alpay’la birlikte, yanına Vagon Fabrikası’nda çalışan Cavit Yur’u ve aynı fabrikadan arkadaşı Ekrem Tokdemir’i de alarak 27 Kasım 1971’de “Alparslan Oda Tiyatrosu” adı ile bir tiyatro grubu kurar. Grup, ilk oyunları olan “Köroğlu”nu 14 Nisan 1972’de matine- suare olarak Melek Sineması’nda gösterilmiştir.

*BUL-VAR ODA TİYATROSU ve SAKARYA KÜLTÜR TİYATROSU

Resul ASLAN’ın kurduğu ikinci tiyatro “ Bul-var Oda Tiyatrosu”dur. Yeni kurulan tiyatro topluluğunun bünyesinde Latif Aşıcı başta olmak üzere, Ekrem Tokdemir, Sait Yalın, Fuat Şimşek gibi isimler yer alır. Çalışmaları doğrultusunda grup Latif Aşıcı’nın üç perdelik komedisi “Ver Elini Almanya”yı 2 Şubat 1973 günü ikinci kez, matine-suare şeklinde sergilemiştir. Bunu takiben oyun ulusal ve yerel basında yoğun ilgi görür ve turne kararı alır. Ancak turne haberinin verildiği gazetede grubun adı “ Sakarya Kültür Tiyatrosu” olarak geçer.

*UZUNÇARŞI ÇOCUK TİYATROSU

Aynı günlerde Adapazarı’nda tiyatro sanatçısı Cem Özhan tarafından 1973’ün Şubat ayında kurulan Uzunçarşı Çocuk Tiyatrosu hazırlıklarını tamamlar ve ilk oyun “Uçurum” Melek Sineması’nda 6 Mart 1973 günü sahnelenir.

*SAKARYA YURDEMİR IŞIK TİYATROSU

Cavit YUR, Resul ASLAN’dan ayrıldıktan sonra halkevinde çalışmalar yapmış ve yeni oyuncular yetiştirmiştir. Ardından Sakarya Işık Tiyatrosu’nu kurmuş ve gecikmeden Latif Aşıcı’nın “Ver Elini Almanya” oyunu önce 14 Ağustos 1973’te Adapazarı Melek Sineması’nda daha sonra demiryolu işçilerinin emeklilikleri nedeniyle düzenlenen 23 Ağustos 1973’ün gecesinde sahnelenmiştir.

*BEYAZ LEKE TİYATROSU ve MUHTAR KAFASI

1972’nin sonbaharında merhum Selahaddin ŞİMŞEK’in arkadaşları Mehmet SAMİ, Alaaddin TAŞÇEKEN, Necdet DURAK, Cavit YUR ve Ekrem TOKDEMİR aralarına aldıkları birkaç üniversite öğrencisiyle Beyaz Leke Tiyatrosu’nu kurmuşlardır. Beyaz Leke’yi kuran grup, ilk profesyonel oyun olarak Necip Fazıl Kısakürek’in “Siyah Pelerinli Adam” eserini sergiledi. Beyaz Leke’nin ikinci oyunu Atilla ALPOGE’nin “Çürük Elma” sıdır.

O sırada İzmit İmam-Hatip Lisesi öğretmenlerinden Ali NAR, “Muhtar Kafası” adlı bir oyun yazmıştır. Selahaddin ŞİMŞEK, oyunu ele alır ve günceller. Yıldız Sineması’nda beş kez matine-suare şeklinde sergilenen oyun Muhtar Kafası kadar ses getirmemiştir. Oyunda Selahaddin Şimşek lise müdürü bir öğretmeni, Alaaddin Taşçeken Müftü’yü, Cavit Yur 1. Azayı ve Ekrem Tokdemir muhtar rolünü almış, oyunun yazarı öğretmen Ali Nar, o günün galasına katılmış ve 1974’te Milli Türk Talebe Birliği’nin Tiyatro Ödülü’ne layık gördüğü oyun sahnelendikten sonra hediye ve plaketler ile taltif edilmiştir.

1980-1999 Adapazarı'nda Tiyatro

*BELEDİYE KONSERVATUVARI TİYATROSU

1984’te Erkan ETÇİOĞLU tarafından , Kömürpazarı’nda bulunan Özel Tansel Lisesi binası restore edilir ve Belediye Konservatuvar Tiyatrosu olarak hizmete açılır. Konservatuvar öğrencilerinin ilk oyunu Yalçın Akçay’ın eseri olan “Bıyıklı Gelin”, 27 Mart Dünya Tiyatrolar Günü nedeniyle sahnelenir.

*CAVİT YUR TİYATROSU

*SAKARYA MEYDAN SAHNESİ

2000 Sonrası Adapazarı'nda Tiyatro

Adapazarı Büyükşehir Tiyatro Kulübü

Dönemin Eğitim ve Kültür Müdürü Fahri TUNA tarafından 2000 yılı Mayıs ayında Adapazarı Tiyatro Tarihi’nde bir ilke imza atılır ve 1. Adapazarı Tiyatro Şenliği düzenlenir. 17 Ağustos 1999 depreminin ardından şehrin fiziki yaralarının yanında psikolojik yaralarını da sarmayı amaçlayan bu girişimin olumlu eleştiriler alması üzerine Büyükşehir Belediyesince şehirde tiyatroya gönül vermiş gençlerin eğitimi ve sonucunda oyunlar sahneye koymayı hedefleyen Büyükşehir Tiyatro Kulübü 2000’in Aralık ayında kurulmuştur.

Kaynakça: Nişancık, İ. (2007). Adapazarı tiyatro tarihi. Sakarya: Değişim