Marmara Bölgesinin kuzey doğu bölümünde yer alan Sakarya 29°,57′ – 30°,53′ doğu meridyenleri ve 40°,17′- 41°,13′ kuzey paralelleri arasındadır. Doğuda Bolu, batıda Kocaeli, kuzeyde Karadeniz, güneyde Bilecik ile komşudur. Sakarya’nın yüzölçümü 4.878 km2 ve rakım 31m (101 tf)’dir.

Sakarya’nın Adapazarı merkezi ile Akyazı, Hendek ilçesi Akova (Adapazarı Ovası) adıyla anılan Sakarya nehrinin aşağı bölümündeki düzlükte, Geyve ise Bolu dağlarının Geyve çukurluğunda meydana getirdiği Pamukova düzlüğünde kurulmuştur. Akova Sakarya nehrinin aşağı havzasında Sapanca gölü ve Adapazarı’nın doğusunda ortalama 27 km2 uzunluk, 23 km2 genişlikte alüviyonlarla dolmuş tektonik bir çöküntüden ibaret çok verimli bir ovadır. Akova’yı çeviren dağların ovaya doğru uzanan etekleri, ovanın kenarında girintiler ortasında yer yer tümsekler vücuda getirmiştir.  Sakarya’nın ortalama yükseltisi 356 m olup bu değer Türkiye (1141 m) ve Anadolu Yarımadası’nın (1162 m) ortalama yükseltisinden az, Marmara Bölgesi’nden (280 m) fazladır. Sakarya’nın en yüksek yeri Elmacık Dağı’nda Dikmen Tepe (1729 m), en alçak yeri ise Karadeniz kıyılarıdır (0 m). Toplam alanın %52’si 0-200 m, %18’i 200-500 m, %23’ü 500-1000 m arasında %7’si 1000 m den yüksek alanlar içerisinde yer alır. Adapazarı Ovası, Akova, Sapanca Gölü, Pamukova ve Karadeniz kıyıları 0-100 m yükselti basamağındadır. Samanlı Dağları, Elmacık Dağı ve Çamdağ yüksek sahaları oluşturur.

Sakarya’da toplam arazinin %24’ü düz ve düze yakın arazilerden, %34’ü eğimli yamaçlardan ve %42’si dik yamaçlardan oluşan eğim gruplarında yer alır. Adapazarı Ovası, Akova, Pamukova ve kıyı kuşağında düz ve düze yakın araziler, bu arazilerin çevresinde az eğimli ve eğimli yamaçlar, dağlık sahalarda ise dik eğimli araziler bulunur. Çalışma alanının topografik özelliklerinin bir göstergesi olarak kabul edilebilecek hipsometrik eğri ve hipsometrik integral değerine (0.4) göre arazinin büyük ölçüde aşınmış olduğu ve olgunluk dönemine yakın olduğu düşünülebilir. Aşağı Sakarya Havzası’nda, Sakarya Nehri ve kollarının aşındırma gücü azalmış ancak çok eğimli ve dik yamaçlarda bulunan küçük akarsuların aşındırma ve taşıma gücü devam etmektedir.

Adapazarı’nın güneyinde Erenler (75 m.) ve Alibey Tepesi (112 m.) doğusunda Tersiye Tepesi (85 m.) ve Serdivan Bayırları vardır. Akova’nın güneyinde Karadağ-Keremali Dağları bulunmaktadır. (Keremali dağı üzerindeki Dikmen tepesi (1720 m.) Sakarya’nın en yüksek noktasını meydana getirir. Akova’nın doğusunda da Çamdağı görülmektedir. Çamdağı Tepesi (880 m.) batısında ise Kocaeli Yaylası’nın doğu sınırları vardır. Akova ile Karadeniz arasındaki Çukuralan Söğüt ovasıdır. Deniz yüzeyinden yüksekliği (16 m.) yine Akova ile Karadeniz arasında, Oflak dağı (357 m.) bulunmaktadır. Sakarya’nın kuzeyinde Karadeniz kıyısında kumsal bir kıyı ovası vardır. Akova’yı güneyden kuzeye doğru Sakarya nehri, doğudan güneye dökülen mudurnu çayı sulamaktadır. Sakarya nehri bu ovada birçok kıvrımlar yaparak akar, bol yağışlı mevsimlerde umumî olarak karların eridiği mart ve nisan aylarında ovayı basar. Sular çekildikten sonra yer, yer su birikintileri ve bataklıklar kalır. Ov ada taban suyu yeryüzüne pek yakın seviyededir. Kış ve ilkbaharda toprak yüzüne bile çıkar. Bu sebepten Adapazarı çok rutubetli bir şehirdir. Toprakların verim kuvvetinin yüksek olması, yağışların kâfi ve ziraate elverişli zamanlarda yağması, taban sularının yeryüzüne yakın olması, Akova’yı Türkiye’nin en verimli ovası haline getirmiştir.

Kaynakça:

Sakarya’nın Fiziki, Beşeri ve İktisadi Coğrafya Özellikleri (2018), Sakarya’nın Yükselti Basamakları ve Eğim Grupları, Doç. Dr. Cercis İkiel, Sayfa 151-162.