Sakarya Nehri

Sakarya İli’nin başlıca akarsuyu hiç şüphesiz ile de adını veren Sakarya Nehri’dir. Antik çağda Sangarios adıyla tanınan bu nehir kollarıyla birlikte ilin drenajının önemli kısmını sağlamaktadır. Kızılırmak ve Yeşilırmak Nehirleri’nden sonra Türkiye’nin üçüncü en uzun, kuzeybatı Anadolu’nun ise en uzun akarsuyudur. 246.000 km2 alan kaplayan Karadeniz Havzası içerisinde yer alan Sakarya Nehri’nin uzunluğu 810 km olup havzasının yüz ölçümü 58160 km2’dir. Afyon’un kuzeydoğusunda Emir Dağları’nın Bayat Yaylası’ndan Türkmen Dağı’na doğru uzanan yüksek alanın kuzeyinden doğar ancak Nehri’nin belli bir başı yoktur. Bu bölgeden doğan pek çok küçük çay ve kaynak suyu, Sivrihisar meridyeni üzerinde toplanırlar ve Sakarya artık tek bir yatak içerisinde akmaya başlar. Sakarya Nehri’nin başı kabul edilen bir diğer bölge ise Eskişehir İli Çifteler İlçesi’nin 5 km. güneydoğusundaki Sakarbaşı adı verilen bölgedir. Bu bölgede birçok gözden çıkan kuvvetli sular, daha kuzeyden gelen Bardakçı ve Ilıca Suları ile birleşerek ileride Seyit Suyu’na katılır. Uzunluk göz önüne alındığında Seyit Suyu Sakarya Nehri’nin başı olarak kabul edilir.

Sakarya Nehri kuzeydoğu yönünde aktıktan sonra Çifteler yakınında doğuya dönerek Eskişehir ile Ankara illeri arasında doğal bir sınır çizer. Daha ileride, Ankara’nın Polatlı ilçesinin yakından geçtikten sonra nehre en önemli kollarından biri olan Porsuk Çayı katılır. Daha ileride, doğudan gelen Ankara Çayı’nı bünyesine alan Sakarya Nehri, sonrasında kuzeybatıya ve batıya döner. Bu kesimde yatağını derinleştiren nehre, kuzeydoğudan gelen Kirmir Çayı ile kuzeyden gelen Aladağ Çayı katılır. Eskişehir’i Ankara’dan ayıran il sınırı, Sarıyar (Hasan Polatkan), Gökçekaya ve Yenice Barajları ardında suların toplanmasıyla oluşan yapay göllerin orta bölümünden geçer ve daha sonra kuzeybatıya ve kuzeye yönelir. Nehre bu kesimde güneybatıdan gelen Karasu ve Göksu Çayları ile doğudan gelen Göynük Çayı katılır. Göksu kavşağından sonra kuzeydoğuya dönerek Canbaz Boğazı’na giren Sakarya Nehri, buradan çıktıktan sonra önemli bir tarım alanı olan Pamukova’ya ulaşır. Bu bölgeden sonra Geyve Boğazı adı verilen dar ve derin boğazlardan geçerek Akova da denilen Adapazarı Ovası’nı oluşturur. Adapazarı Ovası’ndan sonra genellikle güney-kuzey doğrultusunda akan nehre güneyden gelen Mudurnu Çayı ile güneybatıdan gelen ve Sapanca Gölü’nün fazla sularını taşıyan Çarksuyu Deresi katılır. Sakarya Nehri kuzeyde Sakarya İli Karasu İlçesi’nin Yenimahalle bölgesinde Karadeniz’e dökülür (Foto 8). Sakarya Nehri’nin önemli kolları menbaadan mansaba doğru Seydi Suyu, Porsuk Çayı, Ankara Çayı, Kirmir Çayı, Karasu Çayı, Göksu Çayı, Göynük Çayı, Mudurnu Çayı ve Çarksuyu Deresi şeklinde sıralanabilir.

Pamukova İlçesi’nin Mekece köyü civarında Sakarya İli sınırına giren nehrin il içerisinde kalan kısmının uzunluğu yaklaşık 155 km’dir. İl içerisinde girdiği bölgeden itibaren kuzeydoğuya doğru uzanan nehir, 17 km. boyunca Pamukova-Geyve İlçeleri’nin doğal sınırını oluşturmaktadır. Geyve İlçesi Epçeler Mahallesi yakınlarından itibaren Geyve Boğazı’na giren Sakarya Nehri kuş uçuşu yaklaşık 13 km. lik bir hat boyunca bu dar ve derin vadinin içerisinden akar. Geyve Boğazı’ndan çıktığı bölgeden itibaren taşıdığı yüksek miktardaki alüvyal malzemeyi biriktirerek Adapazarı Ovası’nı oluşturur. Hendek-Ferizli-Söğütlü sınırlarının kesiştiği bölgede yükseltinin hafif arttığı bir yataktan geçse de Adapazarı Ovası’na girdiği yerden mansap kısmına kadar genel olarak akarsuyun yatak eğimi çok azdır.

Sakarya İli sınırları içerisinde ise hiç büyük baraj bulunmamakla birlikte daha küçük ölçekli HES’ler mevcuttur. Pamukova HES, Doğançay HES I, Doğançay HES II, Adasu HES hem  Sakarya il sınırları içerisinde hem de Sakarya Nehri üzerinde inşa edilmiş su yapılarıdır.

Mudurnu Çayı

Bolu İli’nde Abant Dağları’nın güneyinde yer alan tepelerden doğan küçük derelerin oluşturduğu Mudurnu Çayı yaklaşık olarak 130 km. uzunluğundadır. 1720 km2 drenaj alanına sahip olan bu çayın Sakarya İli toprakları içerisinde kalan kısmının uzunluğu ise 65 km. civarındadır. Akyazı İlçesi’ne bağlı olan Dokurcun ’da Sakarya İli topraklarına giren Mudurnu Çayı Sakarya Nehri’nin önemli kollarından biridir. Söğütlü İlçesi Rıza Bey Mahallesi doğusunda, Hendek-Söğütlü  ilçelerinin sınırına yakınlarında Sakarya Nehri’ne katılmaktadır.

En büyüğü Dinsiz Çayı olmak üzere Ulu Dere, Köy Dere, Kanlı Dere, Karapınar Deresi, Akdere, Güçücek Deresi vb. irili ufaklı pek çok kolu vardır. Mudurnu Çayı üzerinde, Bolu İli Mudurnu İlçesi sınırları içerisinde yer alan bir adet HES bulunmaktadır. Yıllık ortalama 29,21 MW enerji üreten bu enerj santralin adı Göksu’dur.

 

Dinsiz Çayı

34 km’lik uzunluğuyla Mudurnu Çayı’nın en uzun koludur. Sakarya’nın Hendek İlçesi’nde, Keremali Dağı’ndan kaynağını almaktadır. Dinsiz Çayı’na önce doğudan Fabrika Dere, daha sonra güneybatıdan Bıçkı Dere-Kallen dereleri, daha ileride de doğudan Balıklı Dere karışmaktadır. Mudurnu Çayı’nın Sakarya Nehri’ne karıştığı noktadan yaklaşık 3,6 km. önce, Adapazarı-Akyazı-Hendek ilçe sınırlarının kesiştiği bölgede Mudurnu Çayı’na katılmaktadır. Yıllık ortalama akım miktarı 10,67 m3/sn.’dir (2013-2017).

 

Çark Deresi

Sapanca Gölü’nün bir gideğeni, ayağı olan Çark Deresi, gölün fazla sularını Sakarya Nehri’ne aktarmaktadır. Yaklaşık 45 km. uzunluğundaki Çark Deresi Sapanca Gölü’nün kuzeydoğusundan, Arifiye İlçesi sınırları içerisinden kaynağını almaktadır. Sapanca Gölü’nün doğusundaki Gölbaşı mevkiinden çıkan Çark Deresi, batıdan Elmalı Deresi ve Kambursöğüt Deresi’ni alarak kuzeydoğuya yönelir. Gölden çıktığı noktadan itibaren yaklaşık 3,5 km. boyunca kabaca doğuya doğru ilerleyen dere daha sonra kuzeye yönelerek bazen kuzey doğu bazen kuzeybatı yönünde devam eder. Bu  bölgede Adapazarı-Serdivan İlçeleri’nin sınırını Çark Deresi oluşturmaktadır. Burada kanal içine alınarak yatağı da değiştirilen Çark Deresi Karaman mahallesinden tekrar kuzey doğuya yönelerek Ferizli İlçesi kuzeyinde, batıdan Sakarya Nehri’ne katılmaktadır. Akım seviyesi ilkbahar aylarında yüksek, yaz aylarında ise düşüktür.

Bir dönem Sapanca Gölü’nün su seviyesindeki azalmanın da etkisi ile su miktarı azalarak yatağı adeta kuruyan Çark Deresi 2007 yılında tamamlanan Sakarya Nehri Çark Deresi Bağlantı Projesi ile tekrar Sakarya Nehri’ne bağlanmış oldu.

 

Darıçayır Deresi

Sakarya İli Hendek İlçesi kuzeyinde Kocadöngel köyü yakınlarından aynı adla doğan bir diğer adı da Darıçayır olan bu dere yaklaşık 33 km. uzunluğundadır. Karasu İlçesi sınırlarına girdikten sonra  doğudan Bıçkıdere ve Alabalıklı Dereyi alır. Karasu Merkez mahalle kuzeyinde doğudan gelen Kızılcık Dere ile birleşerek Tuzla mahallesi yakınlarında Sakarya Nehri’ne katılır.

 

Melen Deresi

Düzce İli içerisinde Efteni Gölü’nden doğan Melen Deresi (Büyük Melen) yaklaşık 50 km. uzunluğa sahiptir. Nehrin aşağı havzasındaki yaklaşık 21 km.lik kısmı ilimiz sınırları içerisinde yer alırken bazı kısımlarda Sakarya-Düzce il sınırını teşkil etmektedir. Nehrin havza yukarısındaki geri kalan kısmı Düzce İli sınırları içerisindedir. Diğer adı da Koca Melen olan olan bu dere genellikle durgun olarak akmaktadır (Kaynak sahasından ağız kısmına doğru sırasıyla batıdan Yongalık Dere, Köprü Dere, doğudan Abuzar Dere, batıdan Kara Dere, Cehennemözü Deresi, Maden Deresi ve Son Dere gibi

küçük dereleri alır. Kocaali İlçesi’nin doğusundan, Sakarya-Düzce il sınır yakınlarından Karadeniz’e dökülür. Melen deresinin denize kavuştuğu bu bölgeye Melenağzı denilmektedir.

 

Maden Deresi

31 km uzunluğundaki Maden Deresi Karasu İlçesi’nin güneyinden, Hendek sınırı yakınındaki Çataltepe’den kaynağını almaktadır. Doğduğu yerde Kabalak Dere adıyla anılmaktadır. Kaynak sahasından itibaren kuzeye doğru akışını sürdüren Maden Deresine güneybatıdan gelen Yayla Dere katılmaktadır. Karasu İlçesi doğusundan Karasu (Karacasu) adıyla Karadeniz’e dökülmektedir. 2,75

m3/sn. yıllık ortalama akım miktarı vardır.

 

Akçay

Pamukova İlçesi kuzeyinde Çakıltepe (1219 m.) yakınlarından doğan bu dere kaynak sahasında Alaçam Deresi olarak adlandırılmaktadır. Doğduğu yerde önce yaklaşık 8,5 km. boyunca doğuya doğru, kabaca Sapanca İlçesi güney sınırına paralel bir şekilde akarak Geyve’ye girer. Daha sonra kuzeye yönelerek Sapanca İlçesi içerisine girmektedir. Fevziye Köyü yakınlarında tekrar doğuya yönelen Akçay Deresi Adliye Köyü yakınlarında batıdan Sakarya Nehri’ne katılmaktadır. Akçay’ın toplam uzunluğu yaklaşık 26 km.’dir.

 

Karaçay

Geyve İlçesi doğusundaki Veliler Mahallesi kuzeyinden doğan Karaçay yaklaşık 23 km. uzunluğundadır. Doğduğu yerde Koca Dere adıyla anılan Karaçay önce güneye sonra güneybatıya doğru ilerler. Bu yörede Çay Dere adıyla da anılan bu akarsu Hacıosmanlar Mahallesi kuzeyinde bir dirsek yaparak kuzeybatıya doğru döner. Geyve İlçe merkezi civarlarında doğudan Sakarya Nehri’ne katılır.

 

İstanbul Dere

Sapanca Gölü havzası içerisinde yer alan İstanbul Dere gölün güneyinde yer almaktadır. Bir kolu Hasanhüseyin Tepesi diğer kolu Doğansivrisi Tepesinden doğan İstanbul Dere kuzeye doğru akarak Sapanca Gölüne karışır. Yaklaşık uzunluğu 12,8 km olan bu derenin yıllık ortalama akım miktarı 0,41 m3/sn.dir.

 

Mahmudiye Deresi

Sapanca Gölü’nü besleyen derelerden bir diğeri de Mahmudiye Deresidir. Soğucak Yaylasından kaynağını alan Mahmudiye Deresinin toplam uzunluğu 15 km. civarındadır. Yıllık ortalama akım miktarı 0,30 m3/sn.dir.

 

Kuruçay

Kurtköy Deresi adıyla da bilinen dere Sapanca Gölü güneyinde yer alır. Güneyden kuzeye doğru uzanarak Sapanca Gölüne dökülen Kuruçay Soğucak Yaylasının kuzey batısından, yaklaşık 1250 m. yüksekten doğar. Kuruçay’ın uzunluğu toplam 11,8 km. kadardır. Yıllık ortalama akım miktarı 0,36 m3/sn.dir.

 

Göynük Çayı

Bolu’nun Göynük İlçesi’nden kaynağını alan Göynük Çayı Taraklı doğusundan Sakaryaİli topraklarına

girer. İlimizin güneyinde, Taraklı ve Geyve İlçelerinin topraklarını kat ederek kabaca doğudan batıya doğru ilerleyen Göynük Çayı Osmaneli güneyinde Sakarya Nehri’ne katılır. Karaçam Deresi, Buzluca Dere, Gündüzler Deresi, Kuzgun Dere, Aksu Deresi, Arabacılar Çayı gibi pekçok küçük kolu vardır. Yıllık ortalama akım miktarı 2,02 m3/sn.’dir (2013-2017).

 

Kaynakça:

Sakarya’nın Fiziki, Beşeri ve İktisadi Coğrafya Özellikleri (2018), Sakarya’nın Hidrografik Özellikleri, Dr.Öğr. Üyesi Ayşe Atalay DUTUCU, Sayfa 221-248.