Sapanca Gölü

İzmit Körfezi’nin doğusunda, adeta onun bir uzantısı olan Sapanca Gölü adını bulunduğu  Sapanca İlçesi’nden almıştır. Tektonik oluşumlu bir göl olan Sapanca Gölü’nün doğu-batı yönündeki uzunluğu 16 km., kuzey-güney yönündeki en geniş yeri 5 km. ve göl yüzölçümü ise 47 km2 civarındadır. Gölün toplam kıyı uzunluğu 39 km. olup bunun 13 km’si Kocaeli, 26 km’si de Sakarya İli sınırları içerisinde kalmaktadır. Doğu-batı uzanışlı bu gölün iki ucu, özellikle doğusu sığ ve sazlıktır. Gölün kuzey kıyılarından göle doğru inen küçük dereler arasında kabaran sırtları göl suları aşındırarak bu bölgelerde adeta falezler oluşturmuştur. Güney kıyılarda da göle doğru sokulan birkaç burun yontularak birkaç falez meydana getirilmiştir. Ancak güney kıyılardaki dereler daha bol su taşıdıkları ve daha yükseklerden kaynaklarını aldıkları için bu kısımda göle doğru sokulan küçük delta ovaları meydana getirmişlerdir. Göl havzasının yüzölçümü 251 km²’dir. Keçi Deresi, İstanbul Deresi, Kurtköy Mahmudiye Deresi, Yanık Deresi, Karaçay Deresi, Balıkhane Deresi, Çifteçınar Deresi, Tuzla Deresi, Kanlıtarla Deresi, Eşme Deresi, Kuru Dere, Maden Deresi, Çatalölü Deresi, Altıkuruş Deresi, Harmanlar Deresi, Aygır Deresi, Cehennem Dere ve Arifiye dereleri gölü besleyen derelerdir. Bu derelerin çoğu kuru dere özelliğinde ani taşkınlara neden olan ve çok rüsup getiren derelerdir. Ayrıca göl, göl tabanından çıkan birçok kaynak akımıyla beslenmektedir. Göl doğuda Çarksuyu Deresi aracılığı ile Sakarya Nehri’ne boşalmaktadır ve gölün tek gideğeni budur.

Gölün ortalama derinliği 36 m. en derin yeri ise 52 m.’dir ve deniz seviyesinden 23 m. aşağıda bulunmaktadır. Bu özelliği ile gölün su seviyesinin bir kısmı deniz seviyesinin altında bir kısmı üzerinde bulunmakta olup kryptodepresyon özelliği göstermektedir. Suları tatlı olan Sapanca Gölü Adapazarı ve çevre ilçelerin ana içme suyu kaynağı olarak kullanılmaktadır. Göl suları ayrıca sanayide ve sulama amaçlı olarak da kullanılmaktadır. Gölden ekolojik emniyet ölçüleri içerisinde kullanılabilecek su miktarı azami 136 hm³/yıl’dır. Gölün deşarj ayağını oluşturan Çark Deresi’ndeki ekolojik hayatın sürdürülebilmesi için 10 hm³/yıl suyun yatağa bırakılması gerekmektedir.

Gökçeören Gölü

Adapazarı Ovası’nın kuzeybatısında yer alan Gökçeören Ovası’nın nispeten alçak olan orta kısmı, yakın yıllara kadar 25 ha yüzölçümü olan geçici bir göl halinde bulunmaktaydı. Ancak 1950’lerden itibaren açılan drenaj kanalarıyla bu göl tamamen kurutulmuştur. Yağışlı mevsimde ise mevcut ovanın en çukur yerinde su birikmeleri, bataklık oluşumları görülebilmektedir. Gökçeören Ovası’nın güney kenarı Yeşildere, Kazımpaşa, Selahiye, Serdivan yerleşmeleri boyunca uzanan bir fay dikliğine tekabül eder.

 

Poyrazlar Gölü

Sakarya’nın Adapazarı İlçesi sınırları içerisinde bulunan Poyrazlar Gölü, ilçe merkezinin yaklaşık 8 km. kuzeydoğusunda yer almaktadır. Bir diğer adı Teke Gölü olan bu gölün yüzölçümü 60 hektar (6 km2) kadardır. Göl yüzeyi deniz seviyesinden 25 m. yukarıdadır. Kıyı uzunluğu 4400 m.olan gölün ortalama derinliği 3 m., en derin yeri 8 m.’dir. Güney kıyıların derinliği kuzeye göre daha azdır. Sakarya Nehri’nin eski yatağında oluşan Poyrazlar Gölü, iki sırt arasında uzanmaktadır. Nehrin şu anki yatağı gölün güneydoğusunda kalmaktadır. Sakarya Nehri taştığı zamanlar fazla suları göle boşalmaktadır ayrıca tabandan sızıntı yoluyla da gölü beslemektedir. Göl kuzey ucundan bir ayakla Sakarya Nehri’ne boşalır. Suları tatlı olan bu göl yağmur suları ve yeraltı suları ile beslenmektedir. Bu gölde başta sazan olmak üzere tatlı su balıkları yaşamaktadır. Özellikle Adapazarı ve çevre ilçelerin vatandaşları için önemli bir rekreasyon alanı olan göl çevresi 1.07.2011 tarihinde Tabiat Parkı ilan edilmiştir. Yüzölçümü 231 km2 olan bu park, yoğun insan baskısı dolayısıyla çevresel tahribata maruz kalmaktadır. Ayrıca göl suları DSİ tarafından sulama amaçlı olarak kullanılmaktadır. Poyrazlar Gölü kara ve su kuşları açısından önemli bir zenginliğe sahiptir. Gölde günümüze kadar yapılan çalışmalarda 154 kuş türü tespit edilmiş olup;65’i (% 42) yerli kuş türü, 47’si (%31) yaz göçmeni, 36’sı (%23) kış göçmeni ve 6’sı transit göçer olarak belirlenmiştir.

 

Taşkısığı Gölü

65 ha yüzölçümü olan bu göl Poyrazlar Gölü’nün yaklaşık olarak 5 km kuzeybatısında, Adapazarı İlçesi içerisinde yer almaktadır. Alüvyon set gölü olan bu gölün uzunluğu 1,18 km. genişliği ise 0,94 km.’dir. Diğer adı Çaltıcak olan bu göl, güneyinde Taşkısığı ile kuzeyinde Çaltıcak köyleri arasında yer almaktadır. Deniz seviyesinden yaklaşık 14 m. yüksekte bulunan bu gölün en derin yeri 3,8 m.’dir. Suları tatlı olan bu göl dipten gelen kaynaklarla beslenmektedir. T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından korunan alanlar içerisinde yer alan bu göl “Sulak Alan” statüsündedir. Göl çevresinde uzun yıllardan beri faaliyet gösteren taş ocağı ve kireç fabrikası ile askeri birliğin atık suları uzun yıllar göle dökülmekte idi. Ancak artık bu durum değişmiş, göl ve çevresi temizlenmeye başlamıştır. Göl yakınında ENKA’ya ait bir doğalgaz çevrim santrali bulunmaktadır.

 

Küçük Akgöl

Taşkısığı Gölü’nün yaklaşık 1,8 km. doğusunda yer alan ondan daha küçük bir göldür. Söğütlü İlçesi sınırları içerisinde, Adpazarı-Karasu yolunun yaklaşık 2 km. batısında yer almaktadır. Yüzölçümü 16 ha olan bu göl 0,58 km uzunluğa ve 0,51 km genişliğe sahiptir. Deniz seviyesinden 12 m. yüksekte yer alan bu gölün derinliği de fazla değildir. Güneyi kuzeyinden daha derin olan bu gölün maksimum derinliği 1,3 m.’dir. Oluşum tipine göre bir Alüvyal set gölüdür. 2.dereceden doğal sit alanı olarak korunmaktadır.

 

Büyük Akgöl

Ferizli’nin kuzeydoğusunda, Karasu sınırında yer alan bir tatlı sulu bir alüvyal set gölüdür. Sakarya Nehri’nin yaklaşık 3 km. kadar batısında yer alan bu göl kabaca ters üçgen şeklindedir. En geniş yerinin genişliği 2,2 km. iken güney kesiminin genişliği 600 m. ye düşer. Gölün uzunluğu ise 2,8 km. kadardır. Drenaj a lanı 47 k m2 olan bu gölün en derin yeri 6 m.’dir. Kenarları genellikle sazlık- bataklık olan bu gölün özellikle güney kesimi mesire alanı olarak kullanılmaktadır. Turna, sazan, kızılkanat ve yayın gibi balık türlerinin bol olduğu bu gölde balıkçılık faaliyetleri yapılmaktadır.

 

Acarlar Longozu

Longoz (subasar) alanları kıyı ve sulak alan ekosistemlerinin iç içe geçtiği, flora ve fauna bakımından çeşitli tür zenginliklerine sahip olmaları bakımından hem ülkemiz hem de dünya için çok önemli sahalardır. Acarlar Gölü Longoz Ormanı, Sakarya Nehri Havzası’nda Karasu ile Kaynarca ilçeleri içerisinde yer almaktadır. İçi ormanla kaplı bu göl, Karadeniz’e paralel olarak konumlanmış, denize 2 km mesafede, 12 km uzunluğunda ve 1 km ile 1.5 km genişliğinde bir sulak alandır. Eski bir kıyı ovasının tabanından gelen akarsuların önünün kıyı kumulları tarafından tıkanmasıyla, kumulların arka tarafında biriken sularla oluşmaktadır.

 

Sulak alanın deşarjı doğu tarafındaki Okçular Deresi ile Sakarya Nehri’ne, oradan da Karadeniz’e boşalmaktadır. Okçular deresi DSİ tarafından taşkınları önlemek amacıyla 1971 yılında kanal haline getirilmiştir. Batıda ise gölü besleyen dereler bulunmaktadır. Gölün derinliği yağışlı dönemlerde özellikle kış aylarında 5-6 m.’yi bulmakta, yağışın azaldığı yaz mevsiminde ise 1 m’ye kadar düşmektedir. Türkiye’nin en önemli sulak alanlarından biri olan Acarlar Longozu 1976 yılına kadar herhangi bir koruma altına alınmamıştır. 1976 yılında Orman Bakanlığı Milli Parklar ve Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü tarafından tamamı 2800 ha olan gölün batı kısmındaki 1576 ha alan “Yaban Hayatı Koruma Sahası” olarak ilan edilmiştir. 2006 yılında da “Yaban Hayatını Geliştirme Sahası” statüsünü almıştır. Ayrıca 1998 yılında “I. Derecede Doğal Sit Alanı” olarak ilan edilmiştir.  Ancak Acarlar Gölü ve Longoz Ormanı çevresinin yörede yaşayan halk tarımsal amaçlarla kullanılması yakın zamana kadar devam etmiştir. Yapılan araştırmalar göl çevresindeki sulak alanların yüz ölçümünün 2001 yılında 3518 ha iken 2010 yılında 2630 ha’a düştüğünü göstermektedir. Ayrıca mevsimlik olarak göl suyunun çekildiği alanlarda yapılan tarım faaliyetleri ve faaliyetler sırasında kullanılan ilaçlar, göl ekosistemini tehdit eden diğer önemli bir unsur olmuştur.

 

Acarlar Longozu, coğrafi konumuna bağlı olarak Avrupa-Sibirya flora bölgesinin Öksin alt flora bölgesine dâhildir. Öksin bölgesine ait türlerden, dişbudak (Fraxinus ornus), kızılağaç (Alnus), karaağaç (Ulmus campestris), kızılcık (Cornus), gürgen (Carpinus betulus-Carpinus orientalis), fındık (Corylus), akçaağaç (Acer platanoides- Acer campestre), üvez (Sorbus torminalis) ve kayın (Fagus orientalis) bu alanda görülen türlerdendir. Ormanın hâkim ağacını dişbudak oluşturmaktadır. Sahada su ortamlarına uyum sağlamış bazı bitkilerde yer almaktadır. Bunlar su küpesi (Circaea Iutetiana), su menekşesi (Hottonia palustris), göl soğanı (Leucojum aestivum), sarı nilüfer (Nuphar luteus), su gülü (Nym phaea alba), su keneviri (Bidens tripartitus) ve Thelypteris palustris’dir. Sahada orman altında yer alan önemli su bitkilerinden su menekşesi (Hottonia palustris) Türkiye’de sadece burada yer alır. Göl soğanı (Leucojum aestivum) ve Thelypteris palustris ise ülkemizde görülen nadir su bitkileri arasındadır.

Kaynakça:

Sakarya’nın Fiziki, Beşeri ve İktisadi Coğrafya Özellikleri (2018), Sakarya’nın Hidrografik Özellikleri, Dr. Öğretim Üyesi Ayşe Atalay Dutucu, Sayfa 221-248.