ABDURRAHMAN TEZEMİR- KÖSELE FABRİKASI

Abdurrahman Tezemir Kösele Fabrikası 1945-46 yıllarında Erenler, Tabakhaneler mevkiinde kurulmuş, senede 447.150 Kg. ham deri işleyebilen kapasitede olan bu Fabrika 1963 yılında faaliyetini tatil ederek İstanbul’a nakil olunmuştur.

Kaynakça:Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 145.

ADAPAZARI AHŞAP VE DEMİR MALZAME İMALATHANESİ ANONİM ŞİRKETİ

7 Temmuz 1915 tarihinde Bakanlar Kurulu kararıyla Çark Suyu kenarında kurulması planlanan fabrikaya gereken hammadde İnegöl ve Aksu ormanlarından bedeli karşılığında karşılanmasına böylece, Adapazarı’nda her çeşit araba, ahşap ve demir mamulleri ile mobilya imal edecek fabrika için gereken tüm altyapı malzemeleri tedarik edildi.

Kasım 1916 başlarında Adapazarı’nda savaş malzemesi dışında zirai ve diğer küçük makineler, pompalar, değirmen donanımı üretecek büyük bir fabrika kuruldu. Fabrikanın açılışını bizzat Harbiye Nazırı Enver Paşa yaptı. Fabrika, 400 işçi ve darüleytamlarda  (1914’te yetim ve öksüz kalan çocukları korumak amacıyla açılan yurtlar) okuyan 50 talebe çalışmaya başladı.

Adapazarı Ahşap ve Demir malzeme İmalathanesi Osmanlı Anonim Şirketi nizamnamesinin birinci maddesi şöyleydi:

“Adapazarı’nda tesis kılınan fabrikada ali-ül umum ahşab, demir malzeme imaliyle iştigal, orman ağaçları mübayaa(satın alma) ve iltizam ve kereste füruhtu (satış),  Hükümet-i seniyye için levazımat taahhüt eylemek ve iş bu muamelata doğrudan doğruya veyahut bil-vasıta müteallik olan bilcümle teşebbüsat-ı sanaiye ve ticariyeye dair hususatı icra etmek borsa muamelatıyla iştigal etmemek üzere zirde imzası muharrer tebaa-ı Devlet-i Aliyyeden Nihadin Caninden tertip ve ihracı ber-vech ani kararlaştırılan hisseler ashabı beyninde şerait atiye dairesinde bir Osmanlı Anonim Şirketi teşkil kılınmıştır.”

Enver Paşa’nın açılış esnasında fabrikanın anonim şirkete dönüştürülmesi önerisi kurucular tarafından benimsenmesi üzerine, Harbiye Nezareti ile kurucu şirket arasında bir mukavele yapıldı. 14 Nisan 1917 tarihinde Fabrika şirkete dönüştürülmüştü.

Şirketin kuruluş amacı; Adapazarı’nda ahşap ve demir malzeme üretmek, orman satın almak ve işletmek, bu işlerle ilgili sınai ve ticari girişimlerde bulunmaktır. Yönetim merkezi İstanbul’da bulunan şirketin kurucusu Nihat Bey’dir. Şirketin süresi 30 yıl, sermayesi her biri 20 Osmanlı lirası değerinde isme yazılı 4.200 hisseye bölünmüş 84.000 liradır.  Hisse senetleri yalnızca Osmanlı vatandaşlarına aitti.

I. Dünya Savaşı’nda 1916’da büyük bir tesis olarak kurulan ve orduya nakliye arabası ve tüfek parçaları hazırlayan “Araba Fabrikası”nın, Adapazarı sanayi tarihinde önemli yeri vardır. Cumhuriyet döneminde “Demir-Tahta Fabrikası” (DA-TA) adını alan ve istasyonun batısındaki bu fabrika (bugünkü Zirai Donatım Kurumu), eskiden sergilere katılacak kadar kaliteli imalat yapıyordu.

Şirket Sanayi ve Maden Bankası ile Ziraat Bankasına borçlandığı için 1933’da satışa çıkarıldı. Adapazarı Türk Ticaret Bankası tarafından 151.000 lira bedelle satın alınan fabrika da, demir ve tahta üzerine iş yapmış, maden kömürü sobaları, pulluklar, ziraat aletleri, en ince mobilyalar, sıhhiye ve nakliye arabaları ve diğer harp malzemesi imal edildi. 1939 Ocak ayında Etibank, Ziraat Bankası ve Türk Ticaret Bankası müştereken 700.000 lira sermaye koyarak Demir ve Tahta Fabrikaları Türk Anonim Şirketi veya sadece DETA adı ile bir işletme kurdu ancak istenilen randıman alınamadı.

1943 depreminde tamamen yıkılan fabrikanın enkazını Türkiye Zirai Donatım Kurumu, 22 Kasım 1944’de Türk Ticaret Bankası’ndan 400 bin liraya satın aldı. “Ziraat Aletleri ve Makineleri Müessesesi” haline getirdi. Daha sonra Atatürk Orman Çiftliği’ndeki pulluk fabrikası sökülerek Adapazarı’na getirilerek iş ve hayvan pullukları üretimine geçildi.

Fabrika’nın 450 KW’lık termik santralinde 3 adet Lokomobil vasıtasıyla üretilen elektrik cereyanı ile fabrikanın muharrik gücü ve demir – tahta fabrikasının faaliyet yıllarında olduğu gibi, o tarihte 25.000 nüfuslu Adapazarı’nın gece ve gündüz fasılasız şehir cereyanını sağlamış ve lokomobillerde üretilen bir kısım buhar da kereste kurutulmasında kullanılmıştı.

Kaynakça:

  1. Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 141- 144.
  2. Narin, Resül (2019) Sakarya Yenihaber Gazetesi “Bu Santralden 1952’ye Kadar Adapazarı’na Elektrik Verildi” 13 Mayıs 2019 tarihli köşe yazısı
Demirhanenin presler kısmı / Resul Narin Arşivi
Demirhanenin presler kısmı / Resul Narin Arşivi
Sandıklı Araba / İmalatı tamamlanan her arabaya fabrika adresinin,araba tipinin ve imalat numarasının yazılı olduğu bir plaka çıkarılır. / Resul Narin Arşivi
Sandıklı Araba / İmalatı tamamlanan her arabaya fabrika adresinin,araba tipinin ve imalat numarasının yazılı olduğu bir plaka çıkarılır. / Resul Narin Arşivi
3_adapazarı_sanayi
Arabaların Sevki / Resul NARİN Arşivi
2_adapazarı_sanayi
Sevke hazırlanmış yaylı arabalar / Resul NARİN Arşivi

ADAPAZARI DEMİRYOL (VAGON) FABRİKASI

3 Ekim 1947’de Ulaştırma Bakanı Şükrü Koçak tarafından temeli atılan Adapazarı Demiryol Fabrikası 25 Ekim 1951 tarihinde Mithatpaşa semtinde demiryolu kenarında yolcu ve yük vagonu tamiratı yapmak üzere faaliyete geçmiştir. Fabrikanın sahası 790.000 metrekare olup bunun 316.177 metrekaresi fabrikanın ihata duvarları içinde kalan saha, 277.677 metrekaresi fabrikanın ihata duvarları dışında kalan saha, 196.146 metrekaresi de lojman sahasıdır. 1958 yılından itibaren Demiryolu Fabrikası adı altında faaliyetine devam etmiştir. 1973’de ise müessese adını almıştır. Fabrikanın kuruluş gayesi; TCDD. İşletmesi ile diğer müesseselere ait her nevi vagonların plânlı ve hasar tamirlerinin yapılması ve bu tamiratta lüzumlu bazı yedek parçaların imali olmakla beraber, imalât gelişmiştir. 1961 yılından itibaren Adapazarı Demiryolu Fabrikasına (ADF) dönüştürülen kuruluşta, 1962 yılında ilk vagon üretilmiştir. 1971 yılında başlanan ihracat çalışmaları neticesinde Pakistan ve Bangladeş’e toplam 77 vagon ihraç edilmiştir. 1975 yılında “Adapazarı Vagon Sanayi Müessesesi” (ADVAS) adını alan tesislerde uluslararası standartlarda RIC tipi yolcu vagonlarının üretimine geçilmiştir. 1976 yılından itibaren Alstom firmasının lisansı ile elektrikli banliyö dizileri üretimine başlanmış ve toplam 75 dizi (225 adet) üretilerek TCDD’ye teslim edilmiştir. Bugünkü statüsünü 1986 yılında kazanan Türkiye Vagon Sanayi Anonim Şirketi (TÜVASAŞ), yolcu vagonları ve elektrikli dizi imalatlarının yanı sıra araştırma geliştirme faaliyetleri ve mühendislik hizmetleri konularında da atılımlar yaparak yeni projelere yoğunluk vermiştir. 1990’lı yıllarda üretilen projeler olgunlaştırılmış ve tasarımı TÜVASAŞ’a ait Ray Otobüsleri, RIC-Z tipi yeni lüks vagon ve TVS 2000 klimalı lüks vagon projeleri tamamlanmış, 1994 yılında da imalatlarına başlanmıştır. 1995 yılında hafif raylı taşımacılıkta kullanılan araçların üretimi için altyapı çalışmalarına hız verilmiştir. 1998 yılında tecrübeli uzman, mühendis ve kalifiye işçi kadrosu ile vagon üretim ve onarımı konularında kaliteli hizmetler sunmaya başlayan TÜVASAŞ, TVS 2000 tipi lüks yataklı vagon imalatını da başarı ile tamamlamıştır. TÜVASAŞ, 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi’nde çok büyük maddi hasara uğramıştır. Üretim kabiliyetini kaybeden kuruluşun atölyeleri ve altyapısı kullanılamaz hale gelmiş, onarım ve üretim tamamen durmuştur. 2000 yılı Nisan ayından itibaren enkaz kaldırma çalışmalarına başlanmış ve TÜVASAŞ personelinin büyük gayretleri ile kısa sürede yeniden imalat ve onarım faaliyetlerine başlanmıştır. 2001 yılında, SIEMENS ile yapılan iş birliği çerçevesinde, Bursa Büyükşehir Belediyesinin Hafif Raylı Taşıt filosunun 38 aracının montaj ve işletmeye alma çalışmaları, TÜVASAŞ tesislerinde gerçekleştirilmiştir. 2002 yılından itibaren de eski tip vagonların modüler anlayışla, günümüz çizgilerinde modern görünüşe ve konfora ulaştırılmaları amacıyla M-Serisi (M10 pulman, M70 yemekli ve M80 personel bölmeli) modernizasyon vagonu projeleri gerçekleştirilmiştir.

2003–2009 döneminde katma değeri yüksek, bilgi ve teknoloji yoğun yarı mamul ve ekipmanlar yerlileştirilerek, %90 yerlilik oranıyla yolcu vagonu üretilmeye başlanmıştır. TÜVASAŞ’ta son yıllarda yurt dışına vagon ihracatı çalışmalarına hız verilmiş, Irak Demiryolları için 2005 yılında imalatına başlanan jeneratör vagonlar 28 Mayıs 2006 tarihinde teslim edilmiştir. Böylece TÜVASAŞ, 35 yıl aradan sonra ihracat yapma yeteneği olan bir şirket hüviyetini yeniden kazanmıştır. 2008 yılında, tüm işletme faaliyetlerini bilgisayar ortamında izlemeyi ve kontrolü sağlayan kurumsal kaynak planlaması (ERP) uygulamasına geçilmiştir. 2008 ve 2009 yıllarında, İstanbul Büyükşehir Belediyesinin Taksim–Yenikapı arasında işleteceği 84 adet (28 set) metro aracı ile TCDD’nin 75 adet (25 set) elektrikli tren seti (banliyö) araçlarının Güney Kore Hyundai/Rotem firması ile ortak üretim çerçevesinde imalatı yapılmıştır.

2007 yılında kamu kurumları araştırma projelerini destekleme programı kapsamında, TÜBİTAK tarafından kabul edilen “Yolcu Vagonlarının Statik ve Dinamik Yükler Altında İncelenmesi” konulu proje; yolcu vagonlarının bilgisayar ortamında gerilme analizi, yüksek hızda çarpışma ve yol şartlarında konfor testleri raporlama işlemlerini mümkün kılmıştır. Ayrıca 2009 yılından itibaren statik test standı ile ürünler üzerinde test yapılmaktadır. 2010 yılında Avrupa demiryollarında kullanılacak çok gerilimli enerji besleme ünitesi (UIC gerilimli konvertör) imal edilerek yol şartlarında denemeleri yapılmıştır. 2010 yılında Sakarya Üniversitesi, Uludağ Üniversitesi ve TÜVASAŞ işbirliği ile raylı taşıtların klima sistemlerinin test edileceği “Klimatik Test Tüneli” yapımı başlatılmış ve bu uygulama TÜBİTAK’a sunulmuştur. 2010 yılında üretimine başlanan Dizel Tren Set (DMU) araçları projesi; 12 adeti 3’lü, 12 adeti ise 4’lü olmak üzere toplam 84 araçtan oluşmaktadır. Bu araçların 2013 yılı sonuna kadar üretimleri tamamlanarak TCDD’ye teslim edilmiştir.

2010 yılında Hyundai/Rotem firması ile ortak üretim çerçevesinde Marmaray Projesi için 275 aracın imalatı, sözleşmeye uygun olarak tesislerimizde yapılmaya başlanmıştır. TÜVASAŞ 94.752 m2’si kapalı alan, 110.186 m2’si lojman ve sosyal tesis olmak üzere toplam 439.059 m2 alan içinde, yıllık 75 vagon imalat ve 500 vagon onarım kapasitesine sahiptir. 2011 yılında toplam 9 araçlık 3 Dizel Tren Set üretiminin yanında, 144 adet de (EUROTEM ile ortak) Marmaray aracı üretimi gerçekleştirilmiştir. 2012 yılı içinde 28 adet Dizel Tren Set Aracı üretimi, 20 adet K50 Yataklı Vagon Modernizasyonunun yanında 49 adet de (EUROTEM ile ortak) Marmaray aracı üretimi gerçekleştirilmiştir. Ayrıca 2012 yılında Bulgaristan Devlet Demiryollarına 30 adet Yataklı Vagon üretimi gerçekleştirmek için program yapılmış olup 2012 yılı sonu itibarıyla üretim tamamlanmıştır.

2015 yılında üretimine başlanan ilave 124 DMU araçlarından 36 adedi 2016 yılında tamamlanarak TCDD’ye teslim edilmiştir. 2017 yılında 46 adet, 2018 yılında 42 adet imal edilerek proje tamamlanmıştır. Halen 12 set (3’lü), 12 set (4’lü) olmak üzere 84 araçlık eski setlerle toplam 124 adet üretilecek olan yeni araçlar konfigüre edilerek 2 motorlu, 2 motorsuz olmak üzere DMU filosu 52 set (4’lü) hale dönüştürülmektedir. TCDD için, 31.12.2018 tarihi itibarıyla 2.300 adet yolcu vagonu imalatı ile 38 bin 490 adet yolcu vagonu bakım, onarım, revizyon ve modernizasyonunu yapmış olan TÜVASAŞ, ülkemizi raylı taşıtlar alanında dışa bağımlı olmaktan çıkarmanın yanında milli ekonomimize de önemli miktarda katkı sağlamaktadır.

2019 yılı itibarıyla 100 araçlık (20 set) Milli Tren (EMU) projesi çalışmaları tüm hızıyla devam etmektedir. Proje kapsamında şu ana kadar görsel ve ön tasarım, Nobo seçimi, teknik şartnamelerin hazırlanması ve gövde üretim atölyesi yapımı tamamlanmıştır.

 

Kaynakça:

  1. Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 145.
  2. Sakarya 1973 İl Yıllığı
  3.  http://www.tuvasas.com.tr/index.php?sayfa=about&sayfa_no=10
Fabrika temel atma töreninde konuşma yaparken/ İzzet Şükrü Enez / / TÜVASAŞ Arşivi
24_adapazarı_sanayi
Vagon Fabrikası’nda çalışan işçiler/ TÜVASAŞ Arşivi

ADAPAZARI ORDU DONATIM AĞIR BAKIM TAMİR FABRİKASI

Fabrika 1943 yılından beri hizmet vermektedir. Sakarya İlinin Sanayi Bölgesi içerisinde sessiz sedasız çalışmalar yapan fabrika Askerî bir müessese olması dolay isiyle imkân ve kabiliyetleri herkes tarafından pek bilinmeyen bir müessesedir. Askerî Komutanlığın elinde sivil ve askerî işçi ve personele sahip olan bu teşkilât İlimizde büyük bir endüstriyel kıymettir. Elindeki modern imkânları kalifiye elemanlarla bağdaştırmayı mükemmelen başarmasını bilmiş olması onun için iftihar edilecek bir hususiyettir.

Fabrika, modern tezgâhlara sahip çarkhanesi, büyük kapasitede işler dökebilen dökümhanesi, her türlü teknik imkâna sahip araç onarım ve yenileştirme atölyeleri ve bunlara bağlı diğer boya vs. atölyeleri ile kaliteli iş yapacak durumdadır.

Kaynakça:Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 144.

ADAPAZARI ŞEKER FABRİKASI

Adapazarı Şeker Fabrikası Anonim Şirketi Türk Ticaret Kanununa göre 16 Ocak 1952 tarihinde kurulmuştur. Fabrikanın temeli 12 Eylül 1952 ‘de atılmış; 10 milyon sermaye ile kurulmuş olan Fabrika 1966’da kapitalini attırarak 20 milyona yükseltmiştir. 11 Ekim 1953 tarihinde işletmeye alınarak şeker üretimine başlamıştır.

Cumhuriyet döneminde kurulan dört şeker fabrikasından sonra (Uşak, Alpullu, Turhal, Eskişehir) kurulan beşinci fabrikadır. Türkiye de Anonim şirket statüsünde kurulan ilk şeker fabrikasıdır.

1994 yılı başına kadar Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’ nin iştiraki olarak faaliyetini sürdüren Adapazarı Şeker Fabrikasının o tarihte Türkiye İş Bankasına ait hisselerinin Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’i tarafından satın alınması nedeniyle, adı geçen şirketin bağlı ortaklığı olarak faaliyetini sürdürmüştür.

1967 Sakarya İl Yıllığı’nda; Fabrika binasının yanında 37 dönümlük küçük bir çiftliğin mevcut olduğu, köylüye numune olarak süt hayvanı yetiştirildiği belirtilmektedir. Fabrikanın yakınında şeker sanayii mensuplarının yaptırdığı ilkokul bulunmaktadır. Fabrikanın mensuplarının kurduğu Ada Şeker Gençlik Kulübü Türkiye’de adını duyurmuştur.

1999 yılında deprem nedeniyle üretimine ara verilen fabrika 2004 yılında Özelleştirme İdaresine devredilmiştir. 2005 yılında kamuya ait % 94,09 hisse Özelleştirme İdaresinden 45.750.000,- USD bedel ile SS Adapazarı Pancar Ekicileri Kooperatifi (APEK) tarafından satın alınmıştır. APEK deprem nedeniyle büyük ölçüde hasar görmüş ve 7 yıl atıl kalmış bulunan Adapazarı Şeker Fabrikasını tamir ederek yeniden üretime geçmesini sağlamış ve uzun süre alternatif ürünlere yönelen Adapazarı çiftçisine yeniden Şeker pancarı ektirme çalışmaları başlatılmıştır.

Kaynakça: http://www.adaseker.com.tr/tarihce/

Sosyal hizmet anlamında bu fabrika, şehre pek çok değer kazandırmıştır. Bunlar, yetişmekte olan öğrenciler için en ideal manada inşa ettirerek bölgeye kazandırdığı 14 sınıflı bir ilkokulu halen hizmet vermektedir.

Kaynakça: Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 149.

Adapazararı Heyeti Şeker Fabrikası’nın Adapazarı’nda kurulması için Ankara’da (1949). Belediye Başk. İzzet Şükrü Enez, Hasan Erman, Reşat Keremoğlu, Nushet Yeğin, Dr. Kadri Kalfaoğlu, Osman Erkaya, Bşk. Yrd. Prof. Nihat Erim.
Adapazarı Şeker Fabrikası

ARİFİYE CAM FABRİKASI

1957 yılında Arifiye’de Öğretmen Okulu civarında bin metrekare üzerinde kurulmuştur. Fabrikada ikisi daimi, 38’i her faaliyet devresine değişen 40 işçi çalışmaktadır. Faaliyet devresi yaza rastlayan 5 ila 6 aydır.

İlk madde olarak cam kırıkları kullanılmakta ve bunlardan kavanoz, akvaryum, sürahi, damacana ve cam tabak gibi cam eşya, üfleme usulü ile imal edilmektedir. İhracat İstanbul ve çevresinde Ege, Antalya, Adana, Gaziantep, Kayseri ve Ankara havalisine yapılmaktadır. Ambalajda çeltik sapı kullanılır.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 249.

ASETİK ASİT FABRİKASI

1960 yılında çark civarında Mezbaha karşısında faaliyete geçmiş olup 1962 nisanında üretime başlamıştır. Fabrika 3500 metrekarelik saha üzerinde 14 hissedar tarafından 2 milyon TL ile kurulmuş bir anonim şirkettir.

Ham madde olarak şeker fabrikasının yan ürünü olan melas kullanılmaktadır. Bu melastan sirke imal eden Türkiye’nin yegane fabrikasıdır. İstihsalin %80 ini mensucat sanayi, %20 sini gıda sanayi ve ilaç sanayi satın almaktadır. Yıllık kapasite 1200 ton olup 1969 yılı sonunda 2000 tona yükselecektir.

Yıllık ortalama kar ise 1 milyonun üstündedir. Mezkür fabrikada 3 memur, 32 işçi, 3 vardiya halinde devamlı olarak çalışmaktadır. Bu fabrikanın kurulmasıyla 1962 yılından beri ithalat yasaklanmış, böylece yılda 200 bin dolar döviz tasarrufu sağlanmıştır. İstihsal Türkiye’nin tüm ihtiyacını kifayet etmektedir.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 248.

HACI SAFFET SABUN FABRİKASI

Sermayesi 100.000 TL olup 1959 yılında 150 metrekare üzerine kurulmuştur. Özel şahsa ait olan fabrikada nebati ve hayvan yağlardan sabun imal edilmektedir. Ayrıca imalat için lazım olan esans ve sutkostik firma tarafından dışarıdan ithal edilmektedir. Fabrikada daimi 2 çalışmakta olup ihtiyaca göre muvakkat işçi alınmaktadır. Senelik kapasitesi 333 tondur. Hacı Saffet markası ile piyasaya çıkarılan sabunların en büyük alıcısı Ankara ve Eskişehir’dir.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 250.

İPEK KOZASI FABRİKASI (CEVAT ADAPAZARLI)

1932’te 180-200 bin kilo flâtür koza işleyebilen 80 çarklı tezgâhında 150 işçi çalıştıran koza fabrikasıydı. Koza alımları için kurulan borsada yüzlerce ton kozayı işlemiştır.  

İPEK KOZASI FABRİKASI (NASRULLAH BİLER)

1900’lı yıllarda Gazhane Sokağı’nda 40 çarklı tezgâhında  50-80 işçi ile yılda 60-80 bin kilo flâtür koza işleyebilen fabrikaydı.

Kaynakça:Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 141.

KAPLAN ÇİVİ FABRİKASI

1967 yılı Ekiminde Ankara asfaltı üzerinde Kent Metal Sanayi ve Ticaret A.Ş ünvanı ile 6 bin metrekarelik faaliyete başlamıştır. Kuruluş sermayesi 700 bin TL iken 1969’da 2 milyona yükseltilmiştir. Yıllık kapasitesi 3 bin tondur.

Fabrikada inşaat çivisinin bütün boyları imal edilmekte olup İzmit, Bolu, Eskişehir, Ankara, Erzincan, Erzurum, Kars başlıca alıcı merkezleridir. Yılın 12 ayı devamlı faaliyet gösteren fabrikada halen 5 memur 45 işçi çalışmaktadır.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 249.

KOZDAĞ SABUN FABRİKASI

400 bin TL sermaye ile 250 metrekare üzerinde faaliyet gösteren fabrika 1958 tarihinde kurulmuştur. Yıllık kapasitesi 400-500 tondur. 7 daimi işçi çalışan fabrikanın Mamülleri Türkiye’nin her tarafında satılmaktadır.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 251.

MANDAL FABRİKASI

1960 yılında 150.000 TL sermaye ile kurulan fabrikanın kuruluş arazisi 1 dönümdür. Ham madde olarak kullanılan ağaç Kaynarca, Hendek ve Akyazı’dan temin edilmektedir. 29 işçinin çalıştığı fabrikada mandal ve kürdan imal edilmektedir.1968 yılında kapasitesi 815500 sanayi odunu ve 35960 kg sanayi telinden 83640 grosa (1 grosa 12 düzinedir) mandal, 101.400 küçük kutu kürdan, 32002 büyük kutu kürdandır. Elde edilen mamüller Türkiye’nin her tarafına satılmaktadır.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 251.

SABUNCUOĞLU SABUN FABRİKASI

1934 yılında 300 bin TL sermaye ile kurulmuştur. Sahası 2000 metrekare olan fabrikada 13 daimi işçi çalışmakta olup ihtiyaca göre muvakkat işçi alınmaktadır. Yıllık istihsal yaklaşık olarak 800 tondur. Kapasitesi 3625 tondur.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 251.

SAKARYA KAUÇUK LİMİTED ŞİRKETİ

1956 yılında fiilen faaliyete geçen fabrika 2800 metrekarelik bir saha üzerine kurulmuştur. 3 hissedarlık olan şirketin kuruluş sermayesi 500 bin TL’dir. Yılda 12 ay devamlı 3 vardiya halinde çalışan fabrikada 2 memur 23 işçi bulunmaktadır

Faaliyet konusu Anadolu’dan temin ettiği hurda lastikleri rejenere hamur haline getirip akü ve lastik fabrikalarına satmaktadır. Yıllık hammadde istihsali 350 ton, yıllık hamun istihsali ise 450 ton civarındadır.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 250.

SAK KONTRAPLAK FABRİKASI

1961 yılında 14000 metrekarelik bir arazide, İzmit Caddesi üzerine kurulmuş olan fabrikanın Merkezi İstanbul’dadır. 13 ortaklık anonim şirket haline fabrikanın kuruluş sermayesi 1 milyon TL’dır. Fabrika yılda 300 iş günü, 2 vardiya halinde çalışmaktadır hala fabrikada 2 memur , 80 işçi iş görmektedir.

İlk maddesi olan kayın tomruğu civardan temin edilir. Yılda ortalama 6000 metreküplük tomruk işlemekte olup, bunlardan 2000 metrekarelik kontraplaklar elde edilmektedir. Elde edilen kontraplaklar şehir içinde ve bilhassa Ankara, İstanbul, İzmir çevresinde kullanılmaktadır.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 249.

SAKARYA UN FABRİKASI

1959 yılında 2500 metrekare üzerine adi ortaklık olarak kurulan fabrikanın sermayesi 100 bin liradır. Ham madde olarak kullanılan buğday Toprak Mahsulleri Ofisi ve serbest piyasadan tedarik edilmektedir. Günlük kapasitesi 100 ton buğdaydır.

Fabrikada 13 tane vals, 5 tane elek, 5 tane irmik şasürü valsternası ve müştemilatı mevcut olup toplam makineler 450 beygir gücüne sahiptir. Ayrıca 5 kamyon ve bir servis pikabı mevcuttur. 6 memur ve 45 işçinin çalıştığı fabrikada 3 vardiya halinde 12 ay devamlı olarak faaliyet gösterilmektedir. İstihsal Adapazarı ve kazaları ile İstanbul civarında sevk edilmektedir.

Kaynakça: 1967 Sakarya İl Yıllığı s. 249.

U.S. ROYAL LASTİK FABRİKASI TÜRK ANONİM ŞİRKETİ

Türk ve Amerikan sermayesiyle Adapazarı’nda kurulacak U.S. Royal Oto Lastik Fabrikası’nın temeli 3 Mart 1962’de parlak bir merasimle atıldı. Türk ve Amerikan sermayesiyle Törende Sakarya Valisi ve Belediye Reisi Sedat KİRTETEPE, Ticaret ve Sanayi Bakanı Cihat İREN ile Adapazarı Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Lebib KÖKÇÜ ve kalabalık bir halk topluluğu hazır bulunmuşlardı.[1]

U.S. Royal Lâstik T.A.Ş.’nin sermayesi 45.000.000 TL’dir. Bunun % 60’ı Amerikan U.S. Rubber Şirketi, %40’ı Türk sermayedarları tarafından temin edilmiştir. Türk sermayesinin %25’i özel şahısların, diğer % 25’i Yapı ve Kredi Bankasının ve geri kalan % 50’si Türkiye Sınaî Kalkınma Bankasınındır. Sınaî Kalkınma Bankasının 9 milyon liralık iştiraki ilerde sermaye piyasasına intikal edecektir. Bu suretle Türk halkı da U.S. Royal Fabrikası hisse senetlerini alabileceklerdi.

Dünya lâstik endüstrisinin en modern makineleri ile teçhiz edilen fabrika için yapılan yatırımın toplamı 155 milyon liradır. Fabrika sahası 333.000 m2’dir. Bina sahası 14.500 m2’dir. Ana binanın uzunluğu 200, genişliği 63 metredir.

Kaynakça: 1. Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 150.

2. http://digitalcollections.library.ku.edu.tr/cdm/singleitem/collection/VGK/id/7/rec/7

NİŞKOZ SANAYİ VE TİCARET T.A.Ş.

1953’de 2,5 milyon TL sermaye ile 24 ortaklı anonim şirketi halinde kurulmuş olan fabrika 1955’te faaliyete geçmiştiı. Daha sonra sermaye tezayüdü ile 6 milyon 418 bin TL’ye yükseltilmiştir.

Kullanılan hammaddeler Türkiye piyasasında ve gerektiğinde dış ülkelerden tedarik edilen mısır ve çevreden temin edilen patates ve buğdaydır. Nişastalı bitkilerden nişasta, glikoz, dekstrin ve özyağ imalatı yapılırdı. Yan ürün olarak da kepek elde edilirdi. Esas mamullerinden nişasta gıda ve tekstil sanayine, glikoz gıda ve desktrin  tekstil sanayinde kullanılırdı.

Kaynakça: 1967 Sakarya Yıllığı, sayfa 249.