Resül NARİN’in Sakarya ekonomi ve ticaret hayatını incelediği kitap esas alınarak bu sayfa hazırlanmıştır. SATSO ile Bir Asır adlı eserlere Sakarya Üniversitesi Merkez Kütüphanesinden erişebilirsiniz.

Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Adapazarı’nda Ticari Hayat

Adapazarı’nda Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında ticari hayat pek çok kentten ileri durumdaydı. Ticaretin merkezi Uzunçarşı idi. Adapazarı Ticaret ve Sanayi Odası’nın binası da uzun yıllar burada yer almıştı. Unkapanı, Bakırcılar, Karaağaçdibi, Eski Mizan Çarşısı, Erenler Caddesi, Hükümet Caddesi, Soğanpazarı, Hendek Caddesi, Sabit Efendi Hanı, Pirinç Pazarı, Demirciler Caddesi, Kunduracılar Çarşısı, Kömürpazarı gibi şehrin pek çok ticaret merkezi bulunuyordu. Esnaf veya tacirler bu merkezlerde gruplar halinde çalışıyorlardı.

Kaynakça:Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 45.

Adapazarı’nın sahibi olduğu ekonomik büyüklük Türkiye’de kurulan ilk on ticaret borsasından birinin bu kentte kurulmasına vesile olmuştur. Sakarya Ticaret Borsası, Adapazarılı tüccar ve ahalisinin zahire hububat ve un alım satımı için, Adapazarı Zahire Borsası adı ile 10 Recep 1303 (14 Nisan 1886) tarihli Genel Borsalar Nizamnamesine bağlı olarak, 18 Nisan 1925 tarihinde kurulmuştur.

Kaynakça:Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 87.


18 Nisan 1925 tarihinde Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal ve Bakanlar Kurulu imzası ile Adapazarı Ticaret ve Zahire Borsası’nın açılması ile ilgili kararname şöyleydi:[1]

“Adapazarında küşadına lüzum görülen Ticaret ve Zahire Borsası hakkında ticaret vekâlet-i celilesinin 18/2/341 tarih ve Ticaret Müdüriyeti 37/10447 numrolu tezkiresi ile merbut nizamname icra vekilleri heyetinin 19/2/341 tarihli icraatında lede’t-tezekkür kambiyo ve esham ve tahvilat muamelatıyla intikal etmek üzere borsalar hakkındaki 2 Nisan 302 tarihli nizamnameye tevfikan Adapazarında Ticaret Borsası küşadı ve sureti merbut tebligatnamenin tatbiki karar olunmuştur 18/2/341 (18 Nisan 1925).

[1] BCA 30-18-1-1/ 13-18-14

Kaynakça:Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 89.

1929 yılındaki dünya ekonomik buhranı Türkiye’yi de etkilemişti. Devlet pek çok alanda tedbirler almak yoluna gitmiş ve bu durumdan pek çok ticaret borsası da etkilenmişti. Artık işlemlerin eskisi gibi olamaması ve azalması ayrıca Borsa’nın zarar etmesi sebebiyle, 12 Aralık 1931 tarihinde Adapazarı Ticaret ve Zahire Borsası lağvedilerek para ve eşyaları Adapazarı Ticaret ve Sanayi Odasına devredilmişti.[1]

[1] BCA, 30-18-1-2/ 24-79-15; Resmi Gazete, 28 Kânunusani 1932, Sayı: 2014, s.1; Cumhuriyet, 31 Ocak 1932, s.4.

Kaynakça:Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s.91.

21_adapazarı_ticaret
Adapazarı Ticaret Hayatı/ SATSO Arşivi

1926-1933 yılları arasında ATSO’ya Kayıtlı Aza Sayısı ile Meslekleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.


MESLEĞİ19261927192819291930193119321933
Ahşap ve Demir Malzeme Fabrikası1111111
Aktariye1111222
Ayakkabıcı44541444
Bakırcı11113333
Bakkal4064777792877780
Barut Silah ve spor Bayi23344444
Berber11222
Camcı1111
Celep ve Kasap51010929292921
Çorapçı1111
Çömlekçi1223
Çuvalcı11111111
Demirci4552
Dikiş makineleri Bayiliği1222221
Dikiş ve Biçki Yurdu111
Ebniye İnşaat Kalfası1111
Eczacı2334444
Elbiseci10119612151314
Elekt. Malzeme Ba. ve Saatçi22222222
Fanila Trikotajcı22222221
Fırıncı ve Ekmekçi26765
Gazozcu3232
Hamamcı11122
Hasır ve Süpürgeci1111222
Hırdavatçı1
İplikçi22222222
Kahveci116765
Keresteci1512262530252717
Kırtasiyeci12222331
Kireç Bayi2211111
Komisyoncu1316191917121214
Köfteci4444
Köseleci43444445
Kunduracı44434444
Kunduracı48871041211
Kuyumcu222
Lokanta ve Aşçı15766
Mahrukatçı224443
Manifaturacı5054425042433933
Marangoz12212332
Matbaacı1111111
Maytapçı1111
Mobilya ve koltukçu2222
Müskirat İmalat Bayii22424555
Müteahhit22333112
Nalbant11
Nalbur58876668
Otel ve Han12138101110
Otomobil Teferruatı Bayi1211
Otomobilci1999788
Sabun İmalatçısı2111112
Saraç ve Çarıkçı1123333
Sarraf11112222
Simitçi1
Sinemacı21
Sirkeci1111
Şayak ve Kumaş Bayi11111111
Şekerci11115565
Şerbetçi ve Muhallebici222
Tahin Helva Fabrikası11111111
Tellal6675552
Terzi4444
Tuhafiyeci891087698
Un Fabrikası ve Değirmen25676468
Uncu22211111
Yağ, Sabun ve Otomobil acen.
Yaprak Tütün Bayi ve Simsar54222122
Yazmacı11
Yemiş ve Sebzeci2332
Yoğurt ve Sütçü2211
Yorgancı1
Yumurta ve Tavukçu13335575
Zahireci7072756966636053
Ziraat Aletleri Bayiliği11111111
Zücaciyeci23211
Toplam273340377370460451445410

Kaynakça:Narin, Resül (2017), SATSO ile 1 Asır, Sakarya, Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası, s. 77- 83.