Osmanlı Devleti’nde merkezî yönetimin, nezâretlerin, askerî kurumların, vilâyetlerin, bazı özel kurum ve kişilerin yıllık olarak çıkardıkları bilgilendirme amaçlı neşriyata salnâme adı verilmiştir. Kelime Farsça sâl (yıl) ile nâme (yazılı şey, mektup) kelimelerinden meydana gelmiş olup bu eserlere nev-sâl de denilmiştir. Kabaca resmî ve özel olarak ikiye ayrılan salnâmelerin resmîleri devlet, nezâret ve vilâyetlere ait olanlar şeklinde üç başlıkta ele alınabilir.

Vilâyet Salnâmeleri. Bunların hazırlanmasında Halep mektupçusu İbrâhim Hâlet Bey’in yayımladığı Fihrist-i Vilâyet-i Haleb adlı salnâme örnek alınmıştır. İçindeki iktisadî bilgiler ve istatistiklerle Bâbıâli’nin dikkatini çeken bu eserden her vilâyete birer nüsha gönderilerek bu tarzda salnâmeler hazırlanması istenmiştir.

Vilâyet salnâmeleri muhteva bakımından yayımlandıkları vilâyetlere göre farklılıklar göstermekle beraber bunlarda genellikle vilâyetin idarî teşkilâtı, memurları, mahallin tarihi, eski eserleri, coğrafyası, idarî taksimatı, kazaları, nahiyeleri, kasaba ve köyleri, üretim faaliyetleri, ticaret ve nüfusu hakkında bilgiler, fotoğraf ve haritalar yer alır. Vilâyet salnâmeleri, neşredildikleri dönem içerisinde vilâyet idarî teşkilâtında meydana gelen gelişmelerin takip edilmesi bakımından önemli birer kaynaktır. Bunlarda vilâyete bağlı sancak ve kazalardaki müslüman ve gayri müslim okulları, idarecileriyle öğretmen ve öğrenci sayıları hakkında bilgilerin yanı sıra bazı okulların resimlerine de yer verilmiştir.

Kaynak: BİLGİN AYDIN, ‘’SALNAME’’, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 36, Sayfa: 51- 54

Günümüz Sakarya İli’nin idari sınırları tarihsel süreçte pek çok değişiklik geçirmiştir. 1954 tarihinden sonra il haline getirilip kendi idari sınırlarına kavuşan Sakarya, geçmişte çevre illerin idari sınırları içerisinde kalmıştır. Osmanlı Devleti döneminde de kesin idari sınırları belirli olmayıp günümüz Sakarya İli sınırları göz önüne alınarak ‘Sakarya Bölgesi’ tabiri tercih edilmiştir. Bu sebepten ötürü şehrin kaynakları toplanırken: kuzey bölgesinin dâhil olduğu Kocaeli, güney doğu bölgesinin komşusu olduğu Bolu ve güney batı kesiminin Bursa Sancaklarına (günümüzde il) zaman zaman bağlı olması nedeniyle bahsi geçen şehir kaynaklarında derlemeler yapılarak veri toplanılmaktadır.

Kütüphane Kısaltmaları

A E K Atıf Efendi Kütüphanesi
A M K Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi
B A K Başbakanlık Arşivi Kütüphanesi
B D K Beyazıt Devle Kütüphanesi
B K Belediye Kütüphanesi (Atatürk Kitaplığı)
E A Ü Erzurum Atatürk Üniversitesi Kütüphanesi
H T U Hakkı Tarık Us Kütüphanesi
İ Ü İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi
İ Ü E İstanbul Üniversitesi Efebiyat Fakültesi Tarih Semineri Kütüphanesi
M İ L Milli Kütüphane
M K Millet Kütükhanesi
S H K Sadberk Hanım Müzesi Kütüphanesi
S K Süleymaniye Kütüphanesi
T B M Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi
T K S Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi
T T K Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi

Salname AdıTarihiSırasıBasım YeriBasım YılıFiziksel ÖzelliklerBulunduğu Kütüphane
HUDAVENDİGÂR VİLÂYETİ SÂLNÂMESİ

H: 1286

M: 1869

Def’a 1Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1286

M: 1868

151+ 12 syf

Taş Baskı

 

MK 294

 

HUDAVENDİGÂR VİLÂYETİ SÂLNÂMESİ

H: 1287

M: 1870

Def’a 1Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1287

M: 1870

169 syf

Taş Baskı

 

AEK 95 BDK K465

BK 18/1

MK 295

Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1288

M: 1871

Def’a 2Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1288

M: 1871

133 syf

Taş Baskı

 

AEK 97 BDK K465

AMK 1686 BK 18/2

MK 296 SHK Sal678

TTK

A II- 6058

Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1289

M: 1872

Def’a 3Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1289

M: 1872

2+127 syf

Taş Baskı

 

BDK K465

AMK 1686

BK 18/3

MK 297

Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1290

M: 1873

Def’a 4Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1290

M: 1873

2+ 150 syf

Taş Baskı

 

BDK K465

AMK 1686

BK 18/4

MK 298

EAÜ 453

Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1291

M: 1874

Def’a 5Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1291

M: 1874

2+ 142 syf

Taş Baskı

 

BDK K465

AMK 1686

BK 18/5

MK 299

Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1292

M: 1875

Def’a 6Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1291

M: 1874

2+ 142 syf

Taş Baskı

 

BDK K465

BK 18/6

MK 300

BAK 656

Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1293

M: 1876

Def’a 7Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

 

2+ 146 syf

Taş Baskı

 

BDK K465

AMK 1686

BK 18/7

MK 301

HTU 8/5

Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1294

M: 1877

Def’a 8Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

 

143 syf

 

BAK 658

AÖ 4749

 

Sâlnâme

H: 1295

M: 1878

Def’a 9Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1295

M: 1878

142 syf

 

BDK K465

İÜE 54/31

AMK 1686

MK 302

Sâlnâme- i Vilâyet-i Hudavendigâr

H: 1296

M: 1879

Def’a 10Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1296

M: 1879

3+ 220 syf

 

BDK K465

İÜE 54/31

BK 18/10

MK 303

SHK Sal112

BAK 659

HTU 8/5

1960 SA 137

TTK

A II- 3611

Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1297

M: 1880

Def’a 11Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1297

M: 1880

1+ 179 syf

 

BDK K465

BK 18/11

MK 304

MİL

1960 SA 137

Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1301

M: 1884

Def’a 12Bursa Feraizci zade Matbaası

H: 1301

M: 1884

366 syf

 

BDK

Kit. 14424

İÜ 79578

AMK 1686

BK 18/12

MK 805

SHK Sal027

BAK 674

MİL

1960 SA 137

TTK

A II- 3607, 3986

1302 Sene- i Hicriyesine mahsus Sâlnâme- i Hudavendigâr

H: 1302

M: 1885

Def’a 12Bursa Feraizci zade Matbaası

H: 1302

M: 1885

552 syf

 

BDK K465

İÜ 058 (561)

AMK 1686

BK 18/12/A

MK 306

HTU 8/12

EAÜ 453

MİL

1960 SA 137

TTK

A II- 6047

Sâlnâme- i Vilâyet-i Hudavendigâr

H: 1303

M: 1886

Def’a 13Bursa Matbaa- i Vilâyet- i Hüdavendigâr

H: 1303

M: 1886

2+ 404 syf

 

AEK 96

İÜE 54/31

İÜ 80919

BK 18/13

MK 307

BAK 660

HTU 8/5

EAÜ 453 MİL

1960 SA 137

TBM

77- 667

1304 Sene- i Hicriyesine mahsus Sâlnâme- i Vilâyet-i Hudavendigâr

H: 1304

M: 1887

Def’a 14Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1304

M: 1887

201 syf

 

 

 

1305 Sene- i Hicriyesine mahsus Sâlnâme- i Vilâyet-i Hudavendigâr

H: 1305

M: 1888

Def’a 15Bursa Vilayet Matbaası

H: 1305

M: 1888

107 syf

 

MK 308

EAÜ 453

 

1306 Sene- i Hicriyesine mahsus Sâlnâme- i Vilâyet-i Hudavendigâr

H: 1306

M: 1889

Def’a 16Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1306

M: 1889

2+ 1256 syf

 

İÜ 058 (561)

BK 18/16

MK 309

EAÜ 453

A II- 2008

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1306

M: 1890

Def’a 17Bursa Vilâyet Matbaası

H: 1306

M: 1890

225 syf

 

İÜ 058 (561)

AMK 1686

MK 310

SHK Sal218

EAÜ 453

TTK

A II- 2009

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1307

M: 1891

Def’a 18Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1308

M: 1891

2+ 438 syf

 

BK 18/18

MK 311 SHK Sal217

HTU 8/11

EAÜ 453 MİL

AÖ 3185

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1310

M: 1892

Def’a 19Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1310

M: 1892

4+ 496 syf

 

İÜE-

İÜ 058 (561)

AMK DSP527

BK 18/19

MK 312

BAK 662

HTU 8/4

EAÜ 453

MİL

AÖ 3185

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1311

M: 1893

Def’a 20Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1311

M: 1893

4+ 325 syf

 

BDK K465

AMK

DSP527

MK 313

BAK 667

HTU 8/6

EAÜ 453

MİL

AÖ 3185

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1312

M: 1894

Def’a 21Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1312

M: 1894

4+ 388 syf

 

BDK K465

İÜE 32

BK 18/21

MK 314

HTU 8/6

EAÜ 453

AÖ 3185

TTK

A II- 2003

1313 Sene- i Hicriyesine mahsus Sâlnâme- i Vilâyet-i Hudavendigâr

H: 1313

M: 1895

Def’a 22Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1313

M: 1895

4+ 442 syf

 

BDK K465

İÜ 058 (561)

BK 18/22

MK 315

SHK Sal143

BAK 661

TSK

9435 T84

EAÜ 453 MİL

AÖ 3185

TTK

A IV- 8725

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1314

M: 1896

Def’a 23Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1314

M: 1896

2+ 428 syf

 

BDK K465

İÜE 1960/91

İÜ 81090

BK 18/23

MK 316

SHK Sal029

EAÜ 453 MİL

AÖ 3185

TTK

A II- 2005

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1315

M: 1897

Def’a 24Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1315

M: 1897

2+ 317 syf

 

BDK K465

İÜ 81092

BK 18/24

MK 317

MİL

1960 SA 137

TTK

A II- 2004

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâme- i Resmisi

H: 1316

M: 1898

Def’a 25Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1316

M: 1898

451+ 2 syf

 

BDK K465

İÜ 81014-16

BK 18/25

MK 318

SHK Sal030

BAK 668

HTU 8/7

EAÜ 453 MİL

1960 SA 137

TBM

 77- 667

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâme- i Resmisi

H: 1317

M: 1899

Def’a 26Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1317

M: 1899

349+ 3 syf

 

BDK K465

İÜ 91091

BK 18/26

MK 319

SHK Sal028

BAK 671

EAÜ 453 MİL

AÖ 3185

 

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1318

M: 1900

Def’a 27Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1318

M: 1900

344 syf

 

İÜE 1948/31

BK 18/27

MK 320

SHK Sal031

BAK 664

EAÜ 453 MİL

AÖ 3185

TTK

A II- 2006

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâme- i Resmisi

H: 1319

M: 1901

Def’a 28Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1319

M: 1901

355 syf

 

AMK 1686

MK 321 SHK Sal032

BAK 672

EAÜ 453 MİL

AÖ 3185

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâme- i Resmisi

H: 1320

M: 1901

Def’a 29Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1320

M: 1901

373 syf

 

İÜ 058 (561)

AMK 109 BK 18/29

MK 322 SHK Sal032

AÖ 3185

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâme- i Resmisi

H: 1321

M: 1903

Def’a 30Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1321

M: 1903

151+ 12 syf

 

İÜ 058 (561)

AMK 110

BK 18/30

SHK Sal219

BAK 679

YB4142

EAÜ 453

MİL

1960 SA 137

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1322

M: 1904

Def’a 31Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1322

M: 1904

343+ 3 syf

 

İÜ 058 (561)

AMK 111 BK 18/31

MK 323 SHK Sal220

BAK 665

1960 SA 137

A II-2001

Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâmesi

H: 1323

M: 1905

Def’a 32Bursa Matbaa- i Vilâyet

H: 1323

M: 1905

350+ 2 syf

 

İÜ 058 (561)

BK 18/32

MK 324

BAK 680

EAÜ 453 MİL

1960 SA 137

1324 Sene- i Hicriyesine mahsus Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâme- i Resmisi

H: 1324

M: 1906

Def’a 33Bursa Vilâyet Matbaası

H: 1324

M: 1906

616 syf

 

AEK 94

İÜE 1951/450

İÜ 058(561)

AMK 1686

MK 325

SHK Sal034

BAK 687 HTU 8/8

TSK YB4144

EAÜ 453 MİL

1960 SA 137

TBM

77- 667

TTK

A II- 2000

1325 Sene- i Hicriyesine mahsus Hudavendigâr Vilâyeti Sâlnâme- i Resmisi

H: 1325

M: 1907

Def’a 34Bursa Vilâyet Matbaası

H: 1325

M: 1907

616 syf

 

AEK 92 BDK K465

İÜE 1945/439

İÜ 058 (561)

AMK 1686 BK 18/34

MK 326 SHK Sal035

BAK 774 HTU 8/9

EAÜ 453 MİL

1960 SA 137

TTK

A III- 46

Kaynakça: Duman, Hasan, Osmanlı Salnameleri ve Nevsalleri Bibliyografyası ve Toplu Kataloğu Cilt I, Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı, Ankara, 2000.