GENELKURMAY ASKERÎ TARİH VE STRATEJİK ETÜT (ATASE) VE DENETLEME BAŞKANLIĞI ARŞİVİ; Türk askerî tarihi ile ilgili zengin kaynak içeriğiyle I. Dünya Savaşı araştırmaları açısından en önemli arşivlerimizdendir. Arşivdeki koleksiyonlar istihbarat, muharebe, harekat ve lojistik destek konularındaki yaklaşık 10 milyon kadar belgeden oluşmaktadır. Aşağıdaki tabloda; Osmanlı Sırp- Karadağ Harbi Kolleksiyonu (OSK), Osmanlı- Rus Harbi Kolleksiyonu (ORH),
Tasnifsiz Belgeler (Askeri Tarih Belgeleri Dergisi) Sakarya ile ilgili derlediğimiz bilgileri içeren tablolar aşağıda sunulmuştur.

Osmanlı Sırp- Karadağ Harbi Koleksiyonu (OSK)

TarihYer NumarasıÇeşidiÖzet
01.01.1292672-7-1-184TelgrafSırp- Karadağ Harbi’ne katılmak üzere Anadolu’nun çeşitli bölgelerinden ve Arabistan’dan asker celbi ve sevki ile ilgili yazışmalar.
08.04.1292945-1-33-1Beykoz’da bulunan Adapazarı Taburu’nun Kabataş İskelesi’ne gönderilmesi isteği.
10.09.12922393-5-78-1TelgrafAdapazarı Taburu’ndan 107 erin, İzmir Taburu’ndan da 100 erin şimendiferle Der Saadet’e gönderileceği.
11.04.129016-15-143-1Asir Mutasarrıf Komutanlığına atanarak yola çıkmak üzere olan Kasım Paşa’nın Asir’e gitmek üzere yolluk maaş ve tayin bedeline mahsuben Halep vilayetinden ödenmesi isteği.
11.08.1291521-12-12-1Telgrafİzmit Redif Birinci Alayı’nın Sınıf- ı Mukaddem Taburları’ndan İkinci Adapazarı Taburu’nun ayrılmasıyla diğer 3 Taburun silâhaltına alınması.
14.06.1291169-12-33-1TelgrafHassa Ordusu’nun Birinci Redif Alayı’nın İkinci Adapazarı Taburu’ndan başka üç taburun İzmit İskelesi’ne sevk edilmesi.
15.02.129139-17-145-1TelgrafSilâhaltına alınan Adapazarı Sınıf Taburu’nun İzmit’e hareketi
17.06.12921701-1-71-TelgrafMostar’da yalnız Adapazarı Taburu olup, Karakol muhafazasında oldukları.
19.12.1291632-17-146-1TelgrafAdapazarı Redif Taburu’nun bir subay ve 796 mevcutlu er ile Haydarpaşa İskelesi’ne gelerek hareketi
25.05.12921488-1-65-1TelgrafAdapazarı’ndan celp olunan Redif erlerinin ve Bilecik’ten gelen 150 Süvari Muavene Askerlerinin şimendiferle Haydarpaşa’ya sevk edildikleri
25.10.1291596-17-138-10Telgrafİstanbul’a Edremit, Bergama, Adapazarı, İzmir, Suriye, Akdeniz, Trabzon, Samsun ve Giresun ile Beşinci Ordu’nun Nizamiye Taburu’ndan Redif Askeri celb edilerek silâhaltına alınarak ihtiyaç ve noksanlarının levazım dairesince karşılanması
28.04.12921093-1-147-2Bosna Taburu ile Bolu Taburu’nun Munkoviç Ambarı’nı muhafazaya memur edildiği ve Nazilli Taburu’nun Klik Limanı’nda Adapazarı Taburu’nun da Hatava Kulesi’nde bulundurulmasının gerektiği.
27. 03.1292892-6-121-98TelgrafAnadolu’dan Rumeli’ye birlik sevki ile ilgili yazışmalar
12922883-12-255-1ÇizelgeHassa Ordusu’nun Redif Taburları’nda ve depolarında bulunan silahların cins ve miktarını gösterir çizelge.

Osmanlı- Rus Harbi Koleksiyonu (ORH)

ORH Koleksiyonu
TarihYer NumarasıÇeşidiÖzet
00.12.1289270- 2- 10-348-351-54Mazbata- TezkereHassa Ordusu Yedinci Redif Alayı namıyla yeni bir alay teşkil edilmesi.
02.06.1293586-19-79-1TelgrafKala’- i Sultaniye, Balıkesir ve Taşköprü Müstahfaz taburlarının Varna’ya gönderilmesinin kararlaştırıldığı.
02.06.12931136-52-142-1TelgrafVarna’ya hareketleri kararlaştırılan Kale-i Sultaniye, Balıkesir ve Taşköprü Mustahfaz taburlarının Kale- i Sultaniye Mustahfaz Taburu mevcudunun 800’e yükseltilmesi, Taşköprü Mustahfaz Taburu’nda fazla olan askerlerin İkinci Ordu’dan gelecek diğer taburlara verilmesi ile, bu taburların subay, katip ve eşya noksanlarının ikmal edilmesinin bildirildiği.
04.03.12932573-2- 11-358-1TahriratAdapazarı Taili Taburu Binbaşılığı tarafından verilecek olan meblağ hakkında bir kıta ilmühaber veya mazbatanın celbi hususunun Vidin Kumandanlığı’na bildirildiği.
06.01.12922-50-55-1TelgrafGönderilen tohumların verilen yerlerini bildirir defterlerin gönderilmesi veya kalan miktarın telgrafla bildirilmesi.
07.03.1293481-81-120-2TelgrafSöğüt Taburu’nun üçüncü, dördüncü, altıncı ve sekizinci bölükleri ile İzmit Taburu Yedinci Kandıra Bölüğü’ne Adapazarı Taburu’nun Yedinci ve Sekizinci bölüklerinin şimendiferle gönderildiği.
07.04.1293360-48-132-1TelgrafAdapazarı Muhacir Çerkez efradından, 200 süvari erinin trenle Haydarpaşa’ya sevk edildiği.
07.04.1293401-52-85-1TelgrafAdapazarı Çerkez muhacirlerinden 200 süvarinin trenle Haydarpaşa’ya gönderildiği.
07.11.12931699-75-147-1TelgrafAdapazarı, Eskişehir, Söğüt ve Bolu Asakir- i Redif ve Mustahfaz kur’a efradından 146 neferin şimendiferle Haydarpaşa’ya sevk edildiği.
08.02.12943253-67-93-1KuvveBab- ı Seraskeri Hastahanesi’ne giren ve çıkan hastaların günlük miktarını gösterir kuvve çizelgesi.
08.06.1293633-20-16-1TelgrafCuma’nın ilerisinde Hüseyin Paşa komutasında tahşid edecek olan kolordunun taarruz hareketi için gereken tertibatın hazırlanmakta olduğu.
11.06.1293672-24-21-1TelgrafBeypazarı Askerlik Şubesinden 93 müstahfaz, Adapazarı Şubesinden 25 askeri muavenenin bu sabah hareket eden trenle Haydar Paşa’ya sevk edildiği
12.04.1293429-53-19-1TelgrafAdapazarı’ndaki muhacir Çerkez Süvarisi’nden yüz askerin Haydarpaşa’ya gitmek üzere yola çıkarıldığı oradan da Zincirli’ye gönderileceği.
13.02.12943279-67-132-1KuvveRumeli Kavağı’nda bulunan altı taburun mevcut ve gayri mevcudunu gösterir kuvve çizelgesi.
16.11.12933274-50-212-1TelgrafYenişehir Fırkası’nda istihdam olunmak üzere Adapazarı taraflarından toplanan er ve hayvanların İzmit’e trenle ve Sevk Memuru Mehmet Neşet Efendi ile sevk olunacağı, civar kazalardan tertip olunan Çerkez süvarilerinin İzmit Tabur Ağası tarafından arkadan gönderileceği.
18.05.12931742-10-124-5TelgrafAdapazarı, Düzce, Bolu ve İzmit sancaklarından piyade, süvari ve Asakir- i Muavene tertip olunduğu
23.12.12921587-1-7-174-1TelgrafHassa Ordu-yı Hümayun’a ait taburlar ile teçhizat ve cephanelerin Vidin’e, İkinci Ordu ve Üçüncü Ordu tabur ve bataryalarının ise Niş ve Sofya’ya sevki.
24.05.12931892-6-109-1TelgrafMuayeneleri tabur merkezinde yapılmak üzere Göynük Mustahfaz ve Redifinden 471 erin, Söğüt ve Mudurnu nahiyelerinden 412 erin Adapazarı’na gönderildiği, Mihalgazi’den de peyderpey gönderileceği.
24.05.1293885-82-45-1Telgrafİkinci Adapazarı ile Üçüncü Söğüt taburları redif ve mustahfazasından 384 neferin şimendiferle Haydarpaşa’ya sevk edildiği.
24.06.12932559-12-103-1CetvelŞimendiferle Edirne’ye sevk olunan er ve cephane sandık miktarını gösterir cetvel.
24.11.12932731-66-41-2Müzekkireİzmit ve havalisinde bulunan Çerkezlerin ellerindeki silah ve hayvanların tespit ettirilerek toplattırılması.
29.11.129178-86-110-1TelgrafMuayenelerine başlanan Adapazarı Taburu Dairesi’ndeki topçu, süvari ve talia piyade erlerinin silâhaltına alınarak bahriye sınıfı eratının tamamlanmakta olduğu.
30.06.1293878-19-133-1TelgrafTirebolu Müstahfaz Taburunun 400 sandık cephane, Adapazarı ve Manisa taburlarının 300’er sandık cephane ile Pazarcık’tan yola çıkarıldıkları.
30.11.1292197-83-115-1TahriratMirliva Musa Paşa kumandasında bulunmak üzere Adapazarı Çerkezleri’nden gönüllü bir tabur teşkil edilmesi.
12936791-3- 16-1047-1TelgrafBirinci, İkinci ve Üçüncü Ordu’nun Anadolu tarafındaki redif taburlarını gösterir cetvel.

Tasnifsiz Belgeler (Askeri Tarih Belgeleri Dergisi)

Tasnifsiz Belgeler Koleksiyonu
TarihBelge NoÖzet
11.06.19152008Yakalandıktan sonra Süryani olduğunu iddia eden, fakat komiteci olduğu anlaşılan Abraham’ın Tebriz, Aras ve Van bölgesinde bulunan Rus ve Ermeni kuvvetlerinin gerçek amaçlarını belirten ifadesi.
02.11.19201181Garp Cephesinde son duruma dair muhtelif makamlara Erkan- ı Harbiye’den tebliğ edilen rapor.
02.11.19201182Anadolu’da bir Müfettiş- i Umumilik kurulmasına dair olan kararnamenin lağvedildiği
23.02.19202098Anadolu içinde geniş bir surette tertip edilen gerici hareketlerin önlenmesi için çeşitli komutanlıklara Mustafa Kemal Paşa tarafından gönderilen yazı.
29.02.1920452Anzavur isyanı ile ilgili olarak Hey’eti Temsiliyenin birliklere yaptığı tamimler.
03.04.19202117Mutasarrıf Haydar Bey’in, Bolu ve Havalisi Kumandanı Mahmut Nedim Bey’in Milli Kuvvetler aleyhine olabilecek hareketleri önlemek amacıyla aldıkları önlemleri, Heyet- i Temsiliye Riyaseti’ne bildiren yazısı.
03.05.19201600Yirmi Dördüncü Tümen Komutanı Yarbay Mahmut Bey’in yaralanması.
19.03.1920561İstanbul’un işgali dolayısıyla, Eskişehir ve Afyon’daki İngiliz birliklerinin silahtan tecridi.
21.03.1920596Meclisin toplanması ile ilgili Fahrettin Bey’in mütalaası.
22.03.1920867Geyve boğazı ve civarında gösterilecek faaliyet ve alınacak tedbirlere dair Ali Fuat Paşa’nın Yirmi Dördüncü Tümen Kumandanı’na direktifleri.
22.03.1920868İngilizlerin yeni tertipleri hakkında Yirmi Dördüncü Tümen Kumandanlığı’nın Yirminci Kolordu Kumandanlığına rapor.
23.03.1920602İstanbul’da, kabine hadiselerine dair Yusuf İzzet Paşa’nın telgrafına cevap.
16.04.1920476Mustafa Kemal Paşa’nın hasta olduğuna dair Bulgar gazetelerinde çıkan haberlerin tekzibi.
17.04.19201558Adapazarı dolaylarında çıkması muhtemel ayaklanmalara karşı alınacak tedbirler konusunda, Mustafa Kemal Paşa’nın Yirmi Dördüncü Tümen Komutanlığına yazdığı emir.
18.04.19201597Düzce asilerinin Bolu’yu ele geçirmesi üzerine Mustafa Kemal Paşa’nın Geyve’de bulunan Yirmi Dördüncü Tümenin Düzce’ye hareketi i.in verdiği emir.
19.04.1920871Anzavur harekâtı, Geyve, Adapazarı ve havalisi durumu hakkında Yirminci Kolordu Kumandanı’nın fikir ve teklifleri.
19.04.1920872On İkinci Kolordu Kumandanı’nın Düzce ve Adapazarı olayları hakkında bilgi istediğine dair yazı.
19.04.1920874Yirminci Kolordu Kumandanı’nın Bursa’da tedkikleri neticesinde edindiği kanaat ve alınması gerekli tedbirler hakkındaki mütalaa raporu.
20.04.19201616Heyet- i Temsiliye Reisi Mustafa Kemal (Atatürk) Paşa’nın İstanbul hükümetinin Milli Savunma eski bakanı Fevzi (Çakmak) Paşa’ya, Kurtuluş savaşına katılmak istemelerinin kendilerini için de mutluluk olacağını belirten yazıları.
21.04.19201598Mustafa Kemal Paşa’nın Düzce isyanını bastırmakla görevli Yirmi Dördüncü Tümeni pekiştirmek üzere bir taburun Adapazarı’na gönderilmesi için verdiği emir.
30.04.19201599Yirminci Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa’nın Arif Bey Müfrezesi’nin İzmirli efeler ve Kuva- yı Milliye ile desteklenmesi için Albay Refet Bey’e yapmış olduğu öneri.
14.05.19201560Geyve Boğazına saldırıya hazırlanan Ahmet Anzavur kuvvetlerini dağıtmak için yapılması düşünülen taarruz hakkında Yirminci Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa’nın raporu.
14.05.19201560Geyve Boğazına saldırıya hazırlanan Ahmet Anzavur kuvvetlerini dağıtmak için yapılması düşünülen taarruz hakkında Yirminci Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa’nın raporu.
17.05.1920326Demirci Mehmet Efe’nin silah ve cephane isteğine karşı Mustafa Kemal Paşa’nın cevabı.
20.05.19201561Geyve boğazına taarruz eden asilerle Anzavur kuvvetlerinin püskürtüldüğü hakkında, Genelkurmay Başkanının Albay Refet ve Yüzbaşı Arif’e gönderdiği şifre.
19.06.19201176Mustafa Kemal Paşa’nın Ali Fuat Paşa, Bekir Sami Bey ve Bursa Valisi Hacim Beyle buluşmak üzere Eskişehir’e hareket edeceği.
24.06.19201189Yeni teşkil edilen Garp Cephesi Komutanlığı’nın kuruluşu ile birliklerine atanan komutanların isimlerini açıklayan tamim.
08.05.19201601Yirminci Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa’nın Düzce ve Bolu bölgesinin İzmit’ten ayrı kalmasını önlemek amacı ile Adapazarı ve Sapanca üzerine yapmayı tasarladığı taarruz hakkında.
25.08.19201160Mustafa Kemal Paşa’nın, cephe durumunu teftiş etmek üzere gittiği Eskişehir’den, birlikler komutanlıklarına genel dünya durumunu açıklayan emirleri.
13.10.19201163Yeni teşkil olunan Kastamonu ve Bolu Havalisi Komutanlığının selahiye ve görevlerine dair emir.
21.12.19201206Cephelerdeki durumu açıklayan harp raporu.
01.04.19212346Batı Cephesi karşısında taarruza geçen düşmanın 31 Mart 1921’den itibaren çekilmekte olduğu ve Kocaeli bölgesindeki kuvvetlerimizin alacağı vaziyet hakkında, Genelkurmay Başkan vekili Fevzi’nin Batılı Cephesi Komutanlığı’na yazısı.
01.08.19212528Batı Cephesi Komutanı namına Naci Bey’in yazdığı 21 Temmuz muharebesinin bir özeti ve 20 Temmuz’da Batı Cephesi’ndeki grupların vaziyetini belirten özeti.
21.01.19211237Kocaeli Komutanlığına teşkil edildiğine ve Genelkurmay’a bağlandığına dair tamim.
29.01.19211240Kastamonu- Bolu havalisi Kumandanlığı adının değiştirildiğinde dair tamim.
02.04.19212351Düşmanın Kocaeli- Geyve Boğazı Batı Cephesi be Güney Cephesi’nde 2 Nisan 1921 günkü faaliyeti hakkında Genelkurmay Başkan Vekili Fevzi Paşa’nın Batı Cephesi Komutanlığına harp raporu.
26.02.19211246Erzurum gönüllü müfrezesinin terhis edildiğine dair Milli Savunma Bakanlığı’na yazı.
25.03.19211220Dumlupınar, Altıntaş ve Seyitgazi bölgelerinde Batı Cephesi kıtaatının tertibat ve faaliyetlerine dair şifre
26.03.19211221İnönü ve dolaylarında düşman taarruzlarına dair Batı Cephesi Komutanlığı’nın raporu.
28.03.19211224Büyük Millet Meclisi Muhafız Taburunun da Batı Cephesine gönderildiğine dair Mustafa Kemal Paşanın cephe komutanlığına telgrafı.
29.03.19211229Metris Tepedeki düşman taarruzlarının durdurulduğuna ve diğer cephelerdeki son duruma dair harp raporu.
31.03.19211232Batı Cephesindeki düşman kuvvetlerinin gayrı muntazam çekildiklerine ve diğer cephelerdeki duruma dair harp raporu.
31.03.19211233Batı Cephesi karşısından çekilen düşmanın takibi için Kocaeli Bölgesinin yapacağı işlere dair Genelkurmay Başkanlığının emri.
04.04.19212357Genelkurmay Başkan Vekili Fevzi Paşa’nın On İkinci Kolordu Komutanlığına Kocaeli- Sakarya mıntıkalarıyla Batı ve Güney Cephelerindeki kuvvetlerimizin takip harekâtı hakkındaki harp raporu.
04.04.19212425Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa’nın Kocaeli, Batı ve Güney Cephelerindeki kuvvetlerimizin ve düşman kuvvetlerinin durumu hakkındaki yazısı.
25.05.19211303Türk akıncı müfrezelerinin Sındırgı’dan çekilen düşmana mühim kayıplar verdirdiğine dair harp raporu.
23.08.19212532Batı Cephesi Komutanı’nın, kolordu ve birliklerin faaliyet gösterecekleri hatları bildiren cephe emri.
26.08.19212537Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa’nın Beylikköprü doğusunda, demir yolunun iki tarafında bulunan düşmanın kesin taarruzunu beklendiğini, bu nedenle alınması gereken tedbirleri bildiren 26 numaralı cephe emri.
12.06.19211304Karadeniz sahil bölgesindeki Hıristiyan ahalinin İç Anadolu’ya nakillerinin münasip olmayacağına dair kararname.
04.09.19221414Sıkı ve devamlı bir takiple düşmanın İzmir’i tahrip etmesine fırsat vermeden istirdat edilmesi için birliklerin yapacakları harekâta dair cephe emri.
24.08.19222588Kocaeli Grubu Komutanı Halit Bey’in Batı Cephesi komutanına, grubunun Yalova Cephesi’nden Vezirhan’a kadar olan çeşitli noktalardan ileri harekâta başlayacağını bildiren yazısı.

Kaynakça:

  1. Proje Yöneticisi, Görür, Hüseyin, Osmanlı – Rus Harbi (1877- 1878) Koleksiyonu Kataloğu (ORH) VIII cilt, Genelkurmay Basım Evi, Ankara, 1994.
  2. Osmanlı Sırp- Karadağ Harbi Koleksiyonu Kataloğu (OSK),  Genelkurmay Basım Evi, Ankara, 1993.
  3. Pehivanlı, Dr. Hamit, Askeri Tarih Belgeleri Dergisi Dizini (Sayı: 1- 101) I, Genelkurmay Basım Evi, Ankara, 1996.